Catechese is in beweging. Hoe moeten we omgaan als kerken en als kerkenraad met deze veranderingen? Hoe ervaren catecheten hun werk in de gemeente met jongeren en wat hebben zij daarvoor nodig? Het Praktijkcentrum heeft onderzoek gedaan naar de behoefte aan toerusting en scholing onder catecheten. In het onderzoek hebben we gedreven en enthousiaste catecheten ontmoet en in dit artikel geven we een kleine inkijk in de resultaten. Wie is eigenlijk verantwoordelijk voor de catechese? En voor de toerusting van catecheten?

De belijdenisdienst is een van de mooiste momenten in het jaar

Voor de gemeente en voor catecheten is de belijdenisdienst één van de mooiste momenten in het jaar. Een rijtje enthousiaste (jonge) mensen die aangeven voor God te willen kiezen, wat een
feest! Voor de gemeente, voor ouders en wat een mooie kroon op het werk van catecheten! Maar zo’n hoogtepunt beleeft niet elke gemeente elk jaar. Soms zijn er geen jongeren die voor God kiezen of is de gemeente zo klein dat het juist heel bijzonder is dat jongeren hun geloof belijden. De catecheet was eerder vaak de predikant. Nu zien we steeds vaker dat vrijwillige gemeenteleden deze rol vervullen, vaak in samenwerking met de predikant. In het proces naar groeien naar een keuze voor God heeft de catecheet een taak en rol. De kerkenraad is hier op enig moment ook bij betrokken. En beschouwt catechese vaak als een onderdeel van het geloofsonderwijssysteem van de gemeente. Vaak is het werk van catecheten een vast onderwerp op de jaarlijkse agenda van de kerkenraad. Of toch niet meer? Hoe wordt de verantwoordelijkheid vorm gegeven door de kerkenraad?

Verschuivingen
En de catecheten zelf? Hoe beleven zij hun werk in de gemeente? Hoe ervaren ze die plek? We gaven al aan dat er veel aan het hoogtepunt van de belijdenisdienst is voorafgegaan.
Maar er treden verschuivingen op in catechese. We stippen enkele zaken aan ter illustratie:

  • De onderwijsstijl en vormgeving veranderen mede onder invloed van veranderingen in het reguliere onderwijs;
  • Meer en meer vrijwilligers (soms wel professional) zetten hun gaven in als catecheet;
  • Een verschuiving van de catecheet die ‘de waarheid’ vertelt naar een catecheet die ruimte geeft aan het persoonlijke geloof;
  • Een catecheet die vaak docent is in de beeldvorming van ouders en jongeren, maar mentor wil zijn in de relatie met de jongeren.

We kunnen nog meer verschuivingen schetsen in de catechese. Dit artikel is daar te beperkt voor. Toch willen we een belangrijke verandering aangeven. Waar het vroeger ging om memoriseren (een werkvorm) of de Heidelbergse Catechismus uit je hoofd leren, zien we nu catechese waar jongeren zelf de geloofsleer proberen zich praktisch eigen te maken. Of zelf daar hun eigen waarheden in construeren.

De catecheet is van docent meer en meer metgezel en mentor geworden

Waar de catecheet eerder de docent was, is hij/zij meer en meer een metgezel en mentor geworden. Wat straalt hij/zij uit? Hoe beleeft de catecheet het geloof? Wat brengt hij/zij persoonlijk
in? Nu gaat het om echtheid en relatie! En dat vraagt dus niet alleen om theologische kennis, maar vooral om didactische en pedagogische vaardigheden.

Spiegel en aanbevelingen
Al langere tijd werd door predikanten en catecheten, door de Theologische Universiteit, de Gereformeerde Hogeschool en Centrum Dienstverlening waargenomen dat catechese in beweging is. Deze organisaties werken sinds 1 september 2013 samen binnen het Praktijkcentrum voor onderzoek en dienstverlening.
De Generale Synode van 2011 gaf opdracht aan deputaten OOG om een haalbaarheidsonderzoek te laten verrichten naar de mogelijkheden voor de oprichting van een catechetenschool.
Dit onderzoek is eind 2013 uitgevoerd door het Praktijkcentrum en het onderzoeksrapport wordt begin juni besproken op de Generale Synode 2014.
Catechese is in beweging en dat is deels inherent aan de ontwikkeling van het jeugdwerk in de kerken, de dynamiek van jongeren en onderwijsontwikkelingen in het algemeen. Tijdens het onderzoek werden de catecheten bevraagd op hun behoefte aan toerusting voor het catechesewerk en vroegen we naar redenen waarom catecheten soms stoppen met catechesetaken. Experts op dit gebied veronderstelden dat een toename van niet-geschoolde catecheten ertoe leidt dat de kwaliteit van de catechese afneemt, omdat men te weinig kennis en vaardigheden heeft om de catechese goed vorm te geven. Dit zou terug te zien zijn in het hoge aantal catecheten dat vroegtijdig weer stopt met catechesetaken.
Dit onderzoek had als doel de Generale Synode te adviseren over de noodzaak en de wenselijkheid van het opzetten van een eventueel scholingsprogramma voor catecheten.
Met dit advies krijgen kerkenraden en catecheten meteen een spiegel mee en aanbevelingen voor de toekomst van het werk.

Eenzame worsteling
Nu kunnen we niet het hele onderzoek met de daarbij behorende analyse hier vermelden. Het rapport aan de Generale Synode moet eigenlijk als geheel worden gelezen. We spitsen dit artikel
toe op de verbinding en de werkrelatie tussen kerkenraad en catecheten. Want catecheten staan niet alleen in verbinding met de jongeren, maar hebben zeker ook relatie nodig met de kerkenraad, de ouders en de gemeente als totaal. De context van het werk als catecheet en dus de onderliggende problematiek van het alleen werken als catecheet in de gemeente kwam onverwacht boven tijdens de groepsinterviews met catecheten. In het onderzoek werd bijvoorbeeld niet expliciet gevraagd naar ‘jaarlijkse kerkenraadsbezoek’.

Vaak voelen catecheten zich eenzaam op hun post

Maar vaak voelen catecheten zich eenzaam op hun post. Het werd duidelijk dat er een gebrek aan helderheid en duidelijkheid is over visie, doelen en leerplan. Catecheten
verwijten kerkenraad en gemeente zelfs een gebrek aan interesse en betrokkenheid. Om dit te illustreren een eigen ervaring: onlangs gaf ik (HP) een workshop op een toerustingsdag
voor catecheten. Toen ik die eenzaamheid benoemde, voelde ik een zucht van herkenning door de ruimte gaan. Hoe vaak is het niet voor catecheten een eenzame worsteling?
En dan is de vraag gerechtvaardigd wat de gemeente, de kerkenraad en de ouders aan het verminderen van ‘eenzaamheid’ kunnen bijdragen? Waar kan de catecheet terecht met
zijn ervaringen, zijn of haar vragen en behoefte aan bijscholing en toerusting? Een paar voorbeelden uit de gesprekken:

Je ziet een aantal vrijwilligers werken zich helemaal krom, maar je voelt je niet gesteund door de hele gemeente en zeker niet door de ouders zelf.

Als ik mijn kerkenraad vraag van ‘Waar moeten wij nu naartoe met ze?’, dan weet men het eigenlijk zelf niet. Dan blijft er één leeg vraagteken. Dan zegt men: Daar moet je als catecheseteam maar een antwoord op geven. Terwijl ik er eigenlijk behoefte aan heb dat er vanuit het sturingsorgaan een veel belangrijker visie op is, van: wat is het zicht nu op jeugd en jongeren in de gemeente?

Het doel is… ‘zorgen dat de hele kerk het draagt, dat men zich gezamenlijk geroepen voelt…’ Niet alleen door een paar mensen die ervoor staan. Daarom noemde ik het verbeteren van de betrokkenheid van ouders. Zo heb jij bijvoorbeeld de vraag over de kennisachterstand van jongeren. Je kunt de vraag terugleggen bij de kerk, vanuit de catechisatie, zo van: wat is er aan de hand?

Wat hebben catecheten nodig?
De vraag naar behoeften is een essentiele. We zien dat catecheten (en jeugdwerkers in het algemeen) werken aan de relatie met jongeren, hen stimuleren in hun meningsvorming en werken aan het uitbreiden van hun kennis, om ze zodoende te stimuleren tot autonome geloofskeuzes. Dit krijgt in de gemeenten heel verschillend vorm. Wat catecheten ervoor nodig hebben om dit werk op de goede manier te kunnen uitvoeren, is afhankelijk van een andere vraag, namelijk: wat zou er in de catechese moeten gebeuren? Op welk niveau en op welke manier willen we met de jongeren
bezig zijn? Welk doel streven we na met de catechese? Dit is een actuele discussie, die ik (HP) vaak waarneem in mijn werk als adviseur en die ook tijdens het onderzoek werd gevoerd. Sommige catecheten gaven aan behoefte te hebben aan theologische kennis. Anderen daarentegen vroegen zich af waar verdiepende theologische kennis voor nodig is. Is het hebben van een levend, persoonlijk geloof, en dit kunnen overdragen op een enthousiaste manier, niet voldoende om jongeren voor te bereiden op een autonome geloofskeuze? Hierover bestaat nog veel onduidelijkheid.
Een eerste stap in het scheppen van duidelijkheid is de vraag naar de visie op catechese. Vaak is daar geen duidelijkheid over en gebrek hieraan geeft aan de ene kant veel vrijheid voor de catecheet, maar ook een gevoel van chaos of richtingloosheid.

Verantwoordelijkheid
Wie is verantwoordelijk voor catechese in de gemeente? We zien vooral dat professionals en vrijwilligers voor het werk van catechese zich volop verantwoordelijk voelen. Vaak gedreven vanuit professie en persoonlijk geloof doen ze hun trouwe en mooie werk. Proberen ze een band op te bouwen en met de jongeren de verbinding te zoeken met hun geloofsvragen. Daarvoor bieden ze theologische kennis en vaardigheden. Die bieden ze aan jongeren aan die meer en meer opgroeien in een wereld zonder God. Die regelmatig de vraag stellen naar Gods bestaan en met allerlei vragen komen vanuit hun eigen leefwereld. Vaak niets of weinig hebben met de kerk. Maar zijn catecheten alleen verantwoordelijk? En hoe vult de kerkenraad die verantwoordelijkheid in? We spraken al over het jaarlijkse kerkenraadsraadsbezoek. Is dat de enige betrokkenheid? Wat kan de kerkenraad meer doen? Of hebben ze het werk volledig gelegd bij de predikant of een catecheseteam? Als catechese een deel is van het totale beleid van kerkenraad en gemeente en als dat beschreven, geborgd en goed wordt uitgevoerd, is die verantwoordelijkheid geformaliseerd. Maar de werkelijkheid is vaak anders. Want er leven allerlei verschillende beelden en visies op catechese onder de kerkenraadsleden of via ouders bij hen. Als de gemeente een visie heeft als lerende gemeente, dan krijgt die uitwerking vorm van kindercatechese tot en met volwassencatechese. Van eredienst tot bijbelstudie en wijkkringen. Maar als die visie ontbreekt of de
missie gewoon ligt bij de drive van een catecheet, waar is dan de verantwoordelijkheid van de kerkenraad?

Stevig fundament
In het onderzoek van het Praktijkcentrum is duidelijk geworden dat catecheten behoefte hebben aan meer aansturing vanuit een gezamenlijk doel en visie op de catechese. In de aanbevelingen vanuit het onderzoek aan de Generale Synode doet het Praktijkcentrum daarom een appel op kerkenraden om visionair leiding te geven aan de catechese in de gemeente. Wat zou het mooi zijn om als gemeente een verhaal paraat te hebben over de geloofsontwikkeling van kinderen en jongeren. En wat zij daarin het nastreven waard vinden en wat zij daarin willen investeren!
Wat zou dat catecheten ook een stevig fundament bieden om hun taak vanuit een gezamenlijk gedragen commitment uit te voeren!

Praktische handreikingen
Tot slot een paar handreikingen voor kerkenraden en catecheten:

Visionair

  • Spreek als kerkenraad met regelmaat met catecheten over de koers van de catechese (minstens twee keer per jaar).
  • Als er een beleidsplan is, neem daar een deelvisie op ‘leren als gemeente’ in op.
  • Werk samen aan een visie met jeugdwerkers, catecheten, kinderwerk en ouders.
  • Daag als catecheet de kerkenraad uit om richting aan te geven (bij gebrek eraan).

Toerusting

  • Geef de predikant de opdracht om de vrijwilligers en andere catecheten toe te rusten (zeker bij combinatie mentorcatechese).
  • Predikant of professional kan taak hebben om toerusting te organiseren (of elders af te nemen).
  • Faciliteer in financiële zin de toerusting en bijscholing.
  • Neem in de jaarplanning van de catechese toerustingsactiviteiten op (bijvoorbeeld voorbereiding van bepaalde modules van
    catechesemethoden).

Hetty Pullen-Muis & Wieke Malda-Douma

Dit artikel is gepubliceerd in Dienst nummer 2 2014

Hetty Pullen

Hetty Pullen

Adviseur at Praktijkcentrum
Is doelgericht bezig met jongerenwerk, catechese en mensen met beperkingen in de kerkelijke gemeente. Houdt van processen met mensen in de kerk en houdt van groei en bloei, niet in de laatste plaats in haar tuin. Is vaak kartrekker in processen en door haar daadkracht en ervaring onmisbaar in de organisatie. En voor de freelancers van het Praktijkcentrum een vast aanspreekpunt. mail naar Hetty
Hetty Pullen
Hetty Pullen

Latest posts by Hetty Pullen (see all)