Twee verklaringen

Het jaar 2019 begon spetterend: met twee verklaringen die een totaal tegengestelde sfeer ademen: de Nashvilleverklaring en de verklaring van de regiegroep voor de hereniging van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerken. Tegengesteld, omdat ze het allebei hebben, of willen hebben om wat de kerk nu tot kerk maakt en daarbij vanuit een ander punt beginnen.

De Nashvilleverklaring noemt het dieper gelegen punt niet apart, al komt het wel aan de orde, maar stelt dat alle christenen het eens moeten zijn over de stelling dat gepraktiseerde homoseksualiteit en nog een aantal zaken niet kunnen binnen de kerken vanwege de scheppingsorde van God. En de verklaring over de hereniging benoemt in het stuk ‘Verlangen naar een nieuwe kerk’ als eerste kernwaarde: Jezus Christus centraal, Gods woord in het midden. Van daaruit spreekt de verklaring over ruimte. Gezien kernwaarde nr 1 kan dat niet anders zijn dan de ruimte die Gods woord biedt. Geen onbegrensde ruimte.

Beide documenten willen iets onder woorden brengen van de identiteit van de christen als kind van God, maar terwijl de Nashvilleverklaring begint bij een mogelijke conclusie, start de andere bij wat in de kern identiteitsbepalend is: je bent van Christus. Beide nemen daarmee positie in rond de vragen waarmee de kerk in deze tijd geconfronteerd wordt. En of je nu in de USA woont, de geboortegrond van de Nashvilleverklaring, of in Nederland, beide landen hebben te maken met een leegloop van de kerken, al is die in Nederland op dit moment procentueel sterker dan aan de overzijde van de oceaan.

Secularisatie en de kerk

Iedereen kan onderkennen dat met het afscheid van kerk en geloof er een andere manier van leven komt. Heel pregnant kwam dat naar voren in een column, begin januari 2019. De schrijver heeft een vrouwelijke partner, maar die vroeg ruimte om te verkennen of lesbische liefde misschien wat voor haar was. Na overleg met zijn katten besloot hij die ruimte te geven. En het blijkt goed te gaan. Natuurlijk een reactie vanuit seculier Nederland, precies terwijl de Nashvilleverklaring alle aandacht krijgt. En tegelijk tekenend voor waar de verklaring zich tegen verzet: polyamoreuse contacten, en nog wel biseksueel. Ook een antwoord in deze zin: waar maken die christenen zich druk over. Vergelijk Hans Boutellier, die alweer in 2015 schreef over ‘het seculiere experiment: hoe we van God los gingen samenleven. Volgens hem valt het met de moraal in Nederland nogal mee, gezien de criminaliteitscijfers. Ook zonder God blijven we nette mensen. (Dr.Koert van Bekkum wees eind 2018 in zijn theologenblog erop dat er ook nog zoiets is als de weerhouding van het kwaad door God, algemene genade zoals dr.A.Kuyper dat noemde).

In zo’n samenleving kiest de kerk voor een andere manier van leven. Ze kan niet anders, want wie Christus als Heer aanvaardt, verandert en wordt veranderd door de heilige Geest. Dat is al zo zolang de kerk bestaat, maar in een proces van ontkerkelijking valt het des te meer op. En wie anders leeft, andere prioriteiten heeft dan de meerderheid, moet veel uitleggen.

Geen gemeenschappelijke basis

Hoe doe je dat dan? Je kunt niet meer terugvallen op het mechanisme van ’zo heeft je moeder je dat niet geleerd’. Dat klinkt wel mooi – en kon vijftig jaar geleden in grote lijnen misschien nog net – maar je bent er niet bij geweest en we weten dat moeders (en vaders) hun kinderen van alles bijbrengen, ook in het voorbeeld van hun eigen leven. Denk aan het verhaal van de columnist, waar of verzonnen. En het kan ook zomaar dat de vaders en moeders van toen al te gemakkelijk de status quo gelijkstelden met de wil van God – en die vervolgens scheppingsorde noemen. Waar blijft dan de kritische bezinning? Het is goed mogelijk dat de keuzes van toen nog niet zo slecht waren in het licht van de Bijbel, maar je wordt in ieder geval gedwongen ze opnieuw te maken.

Onder eenzelfde gedragslijn van lang geleden lag toen al geen gemeenschappelijke basis en inmiddels is de gedeelde gedragslijn grotendeels verdwenen. Gelukkig niet in vragen rond fatsoen (dan werd het helemaal onleefbaar, zie hierover Dordtse leerregels III/IV art. 4). Dit verdient aparte aandacht. Herman Paul wijst erop (de slag om het hart, 2017) dat het idee van Immanuel Kant zijn tijd gehad heeft: handel zo dat je gedrag overgenomen kan worden door iedereen. Dat is een sterk rationele benadering die geen ruimte laat voor het hart – en niet beantwoordt aan de werkelijkheid van nu.

En dat merken we ook binnen de kerken. Ook rond de gendervraagstukken worden diverse antwoorden gegeven. In kerkblaadjes lees ik hoe Jan en Piet (gefingeerde namen) zich voorstellen, op een manier die bij mijn huisgenoot en mij, in mijn studententijd, nooit zou zijn opgekomen. En, om bij het ‘verlangen naar een nieuwe kerk’ te blijven: we weten hoe er zowel binnen de GKv als binnen de NGK er verschillende standpunten leven rond homoseksualiteit – en in praktijk gebracht worden. Binnen de GKv is het wachten nog op een pastorale handreiking, waarmee een werkgroep aan het werk is. Minder uitgesproken dan bij de NGK is er hetzelfde verschil in benadering.

Verschil met de wereld om ons heen is wel dat we een gemeenschappelijke basis hebben: Jezus Christus centraal en Gods woord in het midden.

Niet vrijblijvend

Kun je daarmee niet alle kanten op? Hoe verschillend we ook zijn en doen, we hebben toch maar een houvast? Liever niet in gesprek? Een begrijpelijke reactie van mensen die in de jaren zestig jong waren en gemerkt hebben hoeveel ellende uit discussies voortkwam, waarmee je elkaar de consequenties in joeg. Consequenties waar je misschien de dag erna spijt van had, maar gezegd is gezegd. Ergens op terugkomen was not done, hebben auteurs uit die tijd binnen de kerken gemerkt. Ik denk dat juist de gemeenschappelijke basis kansen geeft op een gesprek met elkaar over wie je bent in Christus en hoe dat uitkomt in je manier van leven. Tijdens het congres over homoseksualiteit, november 2018, werd dat ook naar voren gebracht door vertegenwoordigers vanuit de gereformeerde richting binnen de PKN: elkaar aanvaarden in Christus. Ik heb niet de indruk dat ze daarmee zeiden dat het gesprek voorbij was.

Twee polen

Waar ligt je identiteit? Je kunt die zoeken in gemeenschappelijk gedrag; die indruk wekt de Nashvilleverklaring: iedere christen moet het erover eens zijn dat… Je kunt dieper graven en dan kom je bij de eerste zin van zondag 1 uit: dat ik van Christus ben. Misschien kun je hardmaken vanuit bestudering van het verleden dat de eerste benadering toen op de voorgrond stond; terwijl nu de tweede doorslaggevend is. Binnen de GKv van lang geleden was je goed gereformeerd als je het Gezinsblad las (voorloper van het Nederlands Dagblad ) en GPV stemde (inmiddels ChristenUnie), je huwelijkspartner onder dezelfde groep zocht en nog een aantal gedragskenmerken vertoonde. Was die andere laag dan afwezig? Ik weet zeker van niet: ik heb heel wat begrafenissen meegemaakt en nog nooit gehoord dat het enige houvast van de overledene zijn of haar inzet voor de doorgaande reformatie was. Had het verband met elkaar? Ook wel. Uit liefde voor Christus is veel werk verzet. Maar het vraagt nieuw elan en soepelheid om vandaag opnieuw die verbinding te leggen tussen je dagelijkse praktijk als christen en de kern van je identiteit. Resultaten uit het verleden geven geen garantie voor de toekomst.

Diversiteit

Als de categorische imperatief van Kant inderdaad christenen niet verder helpt in hun positiekeus, maar het erom gaat om op je eigen plek, in je eigen omstandigheden iets te laten zien van de positiekeuze voor Christus in je dagelijks leven, dan kan het ook niet anders of – bij alle overeenkomst – zijn de uitkomsten verschillend. Prof.dr.K.Schilder heeft indertijd laten zien dat er geen adiaphora zijn: dingen waarover je als christen van mening kunt verschillen en waarbij het er dus niet toe doet hoe je kiest. Er zijn wel dingen waarover de Bijbel geen uitsluitsel geeft, maar je kiest altijd voor het aangezicht van God, hoe de keus ook uitvalt. Je bent immers geroepen om zijn wil te doen, ook in je eigen actuele, concrete situatie. (Zie zijn omschrijving van ethiek.) Hij heeft dat laatste niet kunnen uitwerken in zijn colleges ethiek. Hij stierf betrekkelijk jong, slechts 62 jaar en was in zijn colleges niet verder gekomen dan de behandeling van de dingen die door de eeuwen heen gelijk blijven. (Aldus Gert Jan Bruijn die als student de colleges ethiek van Schilder samenvatte). Dat verlost van de vrijblijvendheid: ieder op zijn manier en geeft tegelijk ruimte voor diversiteit en herkenning van elkaar daarin. In zo’n tijd leven we en het is dan ook niet verbazingwekkend dat er een veelkleurig palet aan plaatselijke kerken ontstaan. Dat heeft uiteraard ook gevolgen voor de omgang met elkaar in het kerkverband. Je moet de eenheid wel in andere zaken zoeken dan dat we van Axel tot Roodeschool allemaal hetzelfde doen.

75 jaar Vrijmaking

In grote lijnen zijn de in dit artikel genoemde zaken de invalshoeken voor mijn jaaroverzicht 2018 in het Handboek Gereformeerde kerken: waar zoek je als kerken je identiteit en wat is dan de relatie tussen de binnenkant en de buitenkant en: hoe uit zich dit in het leven van de kerken, waarbij opvalt dat de plaatselijke kerk zich steeds zelfstandiger opstelt en daarmee de diversiteit tussen de kerken toeneemt.

Opvallend genoeg zijn dat de punten waarom het – op een compleet andere manier uiteraard – ging bij de Vrijmaking, in 2019 75 jaar geleden. Het ging om de zelfstandigheid van de plaatselijke kerk en de vraag of de generale synode besluiten kon/moest nemen die boven de Bijbel uitgingen. Liever verschil van mening dan dat. Ik denk even aan de eerste preek die de hierboven genoemde Klaas Schilder hield in Bergschenhoek, na de vrijmaking: bovenschriftuurlijke binding, een nieuw gevaar. En 2018 is ook het jaar geweest waarin een deel van de geschiedenis van de vrijgemaakte kerken beschreven is: George Harinck en Wim Berkelaar, Domineesfabriek. Zijn we in de contouren van een nieuwe kerk terug bij het begin? Wat is er in de tussentijd misgegaan? Waar het kan, zal ik dat in het jaaroverzicht vragenderwijs aantippen.

In grote lijnen is dit de inleiding op het jaaroverzicht 2018 in het Handboek GKv dat eind februari verschijnt. Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 26 januari 2019. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

Jan Kuiper

Jan Kuiper

Onderzoeker at Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18
Jan Kuiper
Jan Kuiper

Latest posts by Jan Kuiper (see all)