Het was helemaal volgens de wettelijke regels: de vervroegde vrijlating van de Poolse man die veroordeeld was omdat hij een stel grootouders en een klein kind doodgereden had. Maar tot in de Tweede kamer riep het protest op. Dit kan niet de bedoeling zijn. Dit is een schending van ons rechtsgevoel, dat om een soort evenwicht vraagt tussen misdaad en straf. Zijn gedrag is hem niet betaald gezet. De roep om vergelding zit er diep in, ook bij mensen van deze tijd.

In bredere zin kwam dat ook naar voren toen uit een onderzoek bleek dat de ervaring van het recht nogal tegengesteld is aan de bedoeling van het woord. De Romeinen wisten dat ook al. Ze hadden daar een uitdrukking voor, die aanduidt dat het hoogste recht tegelijk het hoogste onrecht kan zijn. Dat kun je persoonlijk invullen, als blijkt dat je in een bepaalde zaak geen rechtstitel hebt, oftewel: geen poot om op te staan; dat kan ook voor het hele systeem gelden als mensen het gevoel hebben dat wie een misdaad pleegt, er te gemakkelijk van af komt.
Terwijl deze zaken het nieuws halen, vindt er in christelijke kring een kleine discussie plaats over verzoening door voldoening. Kun je daar nog mee aankomen bij mensen van deze tijd? Of wordt het tijd dit begrip bij het kerkelijk grofvuil te zetten? Ik proef een tegenstelling tussen de algemene maatschappelijke verontwaardiging over een rechtssysteem waarbij het evenwicht tussen misdaad en straf verstoord lijkt en deze discussie in christelijke kring, die op een andere trend in de samenleving lijkt in te spelen.

Scholastiek
Een klassieke omschrijving van de theologische aanduiding ‘verzoening door voldoening’ is te vinden in de zondagen 5 en 6 van de Heidelbergse catechismus. Even kort samengevat: God wil dat aan zijn gerechtigheid voldaan wordt. Daarom moet de straf voor de zonde of door ons zelf of door een ander betaald worden. En die ander blijkt Christus te zijn, die daarvoor God en mens tegelijk moet zijn.
Het zijn geen zondagen die je ooit in een overlijdensadvertentie zult aantreffen. Ze wekken op zijn minst de indruk dat je al redenerend tot de conclusie komt dat het om Christus gaat. Ze laten merken dat het theologische klimaat eeuwenlang gestempeld is door de scholastiek, waarbij men probeerde al redenerend de waarheid onder woorden te brengen. Het voordeel ervan is dat je kunt laten merken dat je je verstand niet op nul hoeft te zetten als je Christus aanvaardt. Het nadeel is de schematische aanpak waardoor het werk van God met de gelovigen in het keurslijf van ons schema geperst wordt.
Je moet er overigens wel bij zeggen dat de Bijbelse boodschap die al redenerend tevoorschijn getoverd wordt, er van het begin af al in zit. In de catechismus bijvoorbeeld in de mogelijkheid direct aan het begin dat er ook door een ander betaald kan worden. Je trekt in die zondagen op een doorzichtig velletje papier de lijnen na die er al zijn van de grootse Bijbelse voorstelling over de persoon en het werk van Christus en dat schetsje helpt je misschien om de grote lijn van het veelkleurige beeld op te pakken.

Zingende Christenen
‘k Heb geloofd en daarom zing ik’, een bekend christelijk lied dat dankbaarheid toont over de verzoening door voldoening, in het bloed van Golgotha. En tegelijk kenmerkend voor veel christelijke liederen, van oude gezangen tot nieuwe songs uit de Opwekkingsbundel. Het kan de indruk wekken alsof het in het geloof alleen gaat om herstel van die persoonlijke relatie met God. Terwijl de Bijbel en ook de belijdenissen zoveel meer van zeggen over het werk van Christus. Als in de discussie over de term uit de systematische theologie ‘verzoening door voldoening’ dat naar voren komt: prima. Dan blijf ik nog zitten met die twee trends: enerzijds een roep om recht, om evenwicht in de straffen en anderzijds een weerstand tegen Christus’ werk.

Weerstand
‘Velen wisten niet meer wat berouw is. Ze hadden geen tijd genomen om ooit tot inkeer te komen. De schuld in hun leven was weggedrongen en weggelogen. En omdat schuld zich niet laat verdringen, komt ze terug uit de kelders van het onbewuste leven in de vorm van angsten…’ Deze zin viel me op, niet in een betoog over de mens van nu, maar in de memoires van dr. J.Verkuyl over zijn contacten met de medekampgenoten toen hij gevangen gezet was door de Japanners. De zin viel me op omdat in een recente publicatie van Hans Boutellier over secularisatie naar voren komt hoe de Nederlandse samenleving van nu gekenmerkt wordt door een inspanning om alle risico’s te vermijden. Dus: door angst. En er zijn in onze welvaartsmaatschappij geen aanleidingen om de confrontatie met jezelf toch aan te gaan, zoals Verkuyl dat wel beschrijft van de Jappenkampen. Moet Christus voor mij aan het kruis hangen? Hoezo? Wat doe ik dan verkeerd? De roep om vergelding geldt voor wie we collectief als zondebokken aanwijzen, niet voor mijzelf. Maar hoe groot is de afstand? Tijdens de tweede wereldoorlog werden de meest wrede misdaden begaan door keurige huisvaders, die stap voor stap in de fuik gezwommen waren. De term ‘de banaliteit van het kwaad’ is daarvoor bedacht. Zingen over Christus vraagt om zelfkennis. En dat is pijnlijk.

Veiligheid
‘Ik zal er zijn’, een populair en prachtig lied van Sela. Over de troostende nabijheid van God. Veel en graag gezongen. Het geeft iets weer van de naam van de HEER. En het sluit aan bij het verlangen naar veiligheid dat in onze maatschappij zo belangrijk is. En uiteraard roept het ook de bekende vragen op rond die belofte van God: waaruit blijkt dat dan bij de tegenslagen in mijn leven?
Vragen die uiteindelijk leiden naar Christus als het gezicht van God. En dan helpt de term verzoening door voldoening misschien om te beseffen waarom het zo veilig is bij de Heer van hemel en aarde. Er zitten geen kleine lettertjes en verborgen voorwaarden in die belofte, omdat Hijzelf aan alle voorwaarden voldaan heeft. Zonder die klassieke belijdenis geen veiligheid en geen rust. Het vraagt wel vindingrijkheid van wie in de missiologische frontlinie staat om deze boodschap te laten landen en mensen te helpen ‘de genade van de tranen’ (term die ik vond bij Verkuyl) te vinden.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 27 mei 2017. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

The following two tabs change content below.

Jan Kuiper

Onderzoeker op Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18

Laatste berichten van Jan Kuiper (toon alles)