Eigenlijk moet ik mijn mond houden: ik ben een oudere witte man die volgens de stereotypen macht en geld heeft en dus anderen, vrouwen in het algemeen, maar ook mensen met een andere huidskleur vanuit mijn vooroordelen, of superioriteitsgevoel behandel. Maar wat wordt bedoeld met macht en het geld klotst bij ons ook weer niet tegen de plinten, dus ik maak maar gebruik van mijn recht op vrijheid van meningsuiting. Ik onderken de risico’s. Voor dit artikeltje ook, als ik probeer iets te zeggen over onder andere de #metoo discussie. En dat omdat ik in Opzij, feministisch opinieblad, een artikel las dat die discussie gekaapt is door oudere witte mannen. Herkenbaar overigens: je signaleert iets en vervolgens merk je dat jouw observatie gekaapt wordt door anderen met een agenda die nogal verschilt met die van jezelf.

Superieur?

Het sentiment van ‘ik ben beter dan jij’ is, voor ik verder ga, ook heel herkenbaar. Het zit in de brede steun die het ‘eigen volk eerst’ nu krijgt in de landen van Europa bijvoorbeeld. En ik lees het, achteraf, dat moet ik er wel bij zeggen, ook in de wat oudere Engelse romans van Graham Greene en Somerset Maugham (die ik nog een keer lees voordat ze naar de kringloop gaan): de vanzelfsprekendheid waarmee zij schrijven over de ‘natives’ waaraan de blanken duidelijk superieur zijn. En ik zie het in de vanzelfsprekendheid waarmee het tweede huwelijk van Mozes afgekeurd wordt in de gereformeerde boeken: natuurlijk mocht hij niet met een gekleurde vrouw trouwen. (Voor wie het even kwijt is: zie Numeri 12). En over het mannelijk superioriteitsgevoel hoef je het niet eens te hebben, zo duidelijk is dat nog aanwezig. Denk even aan die mooie Amerikaanse plaatjes waarin een vent van 2 bij 1 in de verte kijkt en een vrouw, kleiner uiteraard, zich aan zijn borst nestelt en opkijkt naar hem. Dan gaat het vooral over macht. De macht van de Europese landen over andere werelddelen, de macht van mannen over vrouwen. Het is belangrijk dat te onderkennen. Ik kom uit Twente en daar vind je overal de prachtige landgoederen van de textielfabrikanten die rijk zijn geworden door de export naar de vroegere Nederlandse koloniën. Speelt dit verleden ook een rol in de vluchtelingendiscussie? Is het westen groot geworden door andere volken klein te houden en krijgen we daarvan nu de rekening? Allemaal aanleiding genoeg om eens kritisch in de spiegel te kijken, zeker als oudere witte man. Hoeveel boter heb je op je hoofd?

De realiteit

Maar dit is toch allemaal voorbij? We weten inmiddels wel beter? Nou nee. Kijk even naar de scene rond Serena Williams. Ze heeft met haar zus jarenlang het vrouwentennis op wereldniveau gedomineerd en moet nu merken dat anderen haar achter zich laten. Ze verloor op een Amerikaans toernooi van de Japanse Naomi Osaka. Twee dingen vielen daarbij op: het fluitconcert dat de Japanse kreeg van het Amerikaanse publiek en de correcties die Serena kreeg van de scheidsrechter, door haar onmiddellijk beschuldigd van seksisme. Haar reactie past in het patroon van de reactie in Opzij over de hele discussie en het eerste is typisch voor het America first gevoel dat de wind mee heeft van de huidige president.

En kijk ook eens naar de populariteit van de studentencorpsen. Ze zijn negatief in het nieuws vanwege hun, laten we het voorzichtig zeggen, vrouwonvriendelijke praktijken en misstanden bij de kennismaking/ontgroening, maar ze groeien, volgens een artikel in de Groene Amsterdammer, in ledental. Als je bij die club hoort, heb je voor je carrière een streepje voor, zeker voor bestuurlijke functies. Het draait om macht en op die club leer je het klappen van de neoliberale zweep. Aldus het magazine.

Een identiek patroon

Waarom zit mij dat niet lekker? Omdat ik wel zie dat de factor macht een rol speelt in de huidige maatschappij, maar ik het bange vermoeden krijg dat het gesprek daarin blijft hangen. Je ziet een patroon van soms eeuwenlange onderdrukking en nu ga je het omdraaien. #metoo draaide om vrouwen die als seksobject behandeld worden door machtige mannen. De vanzelfsprekendheid waarmee mannen zich die vrijheden veroorloven moet aangekaart worden. Maar niet door nu, als bij Serena Williams, direct de seksismekaart uit te spelen. Het zit een laag dieper. De Volkskrant publiceerde over jonge mannen die door oudere vrouwen gemanipuleerd zijn naar onvrijwillige seksuele contacten. Het lijkt stoer en redelijk populair in de cultuur (denk aan Maggie van de Stones en “Ik was zestien en jij was achtentwintig” van onze eigen Rob de Nijs), maar het heeft ook alles te maken met macht. Dit zeg ik niet om terug te meppen, maar uit het besef dat het goed misgegaan is tussen mannen en vrouwen. Lees het verhaal van Jozef en de vrouw van Potifar eens vanuit dit gezichtspunt: een jonge man nog en de vrouw van een machthebber in Egypte die zelf daarmee ook macht heeft.

De begeerte de baas

In de jaren zeventig verdween uit het huwelijksformulier binnen de GKv de verwijzing naar Genesis 3: 16, waarin God tegen de vrouw zegt: “Naar uw man zal uw begeerte uitgaan, en hij zal over u heersen.” (Vertaling 1951). Wat overbleef was een wat wij nu complementaire visie zouden noemen. De verwijzing is niet meer opgenomen, omdat de voorspelling van een machtsstrijd: wie is de baas, als oordeel over de keuze tegen God, moeilijk een voorschrift kan worden voor de verhouding van mannen en vrouwen, zoals die zou moeten zijn. Maar de tekst blijft geweldig actueel, omdat je in de wereld van vandaag dit machtsspel ziet en ook merkt dat de situatie niet echt verandert. Misstanden worden terecht gesignaleerd, maar de reactie blijft wat hangen in: nu zijn wij aan de beurt.

Het trieste is dat de kerk in zijn algemeenheid vaak zo goed past in de verhoudingen van na de zondeval. Denk aan de schandalen waarmee de roomskatholieke kerk worstelt, de trieste afloop van het leiderschap van Bill Hybels en wat binnen Nederlandse kerken zelf naar buiten kwam. Seksueel misbruik door mensen met, op een of andere manier, macht.

De zonde de baas

Een van de aanleidingen om bovengenoemde tekst uit het huwelijksformulier te schrappen was een paralleltekst uit Genesis 4, waarin God tegen Kaïn zegt dat de zonde als belager aan de deur ligt, “wiens begeerte naar u uitgaat, doch over wie gij moet heersen.” (Weer vertaling 1951) Er is, ook Bijbels gezien, niets mis met macht. De Bijbel is heel positief over de overheid die het goede beloont en het kwade bestraft, Romeinen 13. En macht kan op veel manieren naar voren komen: de macht van de deskundige bijvoorbeeld, of van de verbaal sterke. Het is goed daarop te letten. Macht zit soms op onverwachte plekken: misschien heb je meer macht dan je beseft. Maar de Bijbel dringt dan wel aan op goed gebruik ervan. In het besef dat wat je hebt, een gave van God is die tegelijk vraagt om die gave goed te gebruiken. Dat kan alleen met de nodige zelfkennis in het licht van het werk van Christus. Bij Kaïn ging het mis.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 15 september 2018. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

Jan Kuiper

Jan Kuiper

Onderzoeker at Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18
Jan Kuiper
Jan Kuiper

Latest posts by Jan Kuiper (see all)