Eind januari promoveerde Steven van den Heuvel aan de Theologische Universiteit te Kampen op een proefschrift over duurzaamheid en de vraag wat de theoloog Dietrich Bonhoeffer op de bezinning daarover kan bijdragen. Het is de eerste gezamenlijke promotie van ‘Kampen’ met ‘Leuven’, de Evangelische Theologische Faculteit aldaar. Alleen daarom al nieuws. Sinds vorig jaar werken beide instituten samen. Het is ook nieuws omdat aandacht voor duurzaamheid in christelijke kring nog schaars is. Soms zelfs als onnodig wordt gezien. Vanuit de economie wordt het ook nog vaak als iets extra’s gezien: als het goed gaat, doen we eraan; in tijden van crisis echter niet.

40 dagen duurzaam?
Het Nederlands Dagblad heeft in samenwerking met Groot Nieuws Radio een actie opgezet op samen energie te besparen. Elke dag vanaf 18 februari is er een duurzaamheidstip. Goed idee om de verantwoordelijkheid ten opzichte van de schepping concreet te maken. Ik heb wat vragen echter bij de koppeling aan de veertigdagentijd voor Pasen, waarmee duurzaamheid een soort vasten wordt. Bij vasten gaat het erom je tijdelijk van iets te onthouden om je te concentreren om Gods boodschap. Je doet bijvoorbeeld die veertig dagen niet aan sociale media, maar na de vastentijd wel weer. Bij duurzaamheid gaat het om een manier van leven, waarbij je hoopt dat een speciale actie een verandering in levensstijl teweeg brengt. Als de concentratie op het werk van Christus betekent dat je zijn betekenis voor deze wereld gaat zien, heeft die aan zijn doel voldaan. Als je veertig dagen duurzaam leeft en daarna weer terugkeert naar je ‘normale’ maner van leven, blijft aandacht voor duurzaamheid niet meer dan een plus, een luxe.
Juist daarom is theologische aandacht voor duurzaamheid zo belangrijk. Het gaat om de verbinding van je geloof met je dagelijks bestaan. Het proefschrift van Steven van den Heuvel heb ik nog niet gelezen, het komt later dit jaar beschikbaar in een handelseditie, maar alleen al de aandacht die het oplevert voor het onderwerp duurzaamheid maakt het tot nieuws.

Bonhoeffer
Uit de persberichten rond het proefschrift wordt duidelijk dat hij aansluiting kan vinden bij wat Dietrich Bonhoeffer geschreven heeft. Bonhoeffer was een Duits theoloog, hij leefde van 1909-1945. Hij is niet oud geworden: hij werd in de oorlogstijd gevangen gezet vanwege zijn meewerken aan een overigens mislukte aanslag op Hitler en werd op 9 april 1945 door ophanging om het leven gebracht. Drie weken later werd de plaats waar dit gebeurde bevrijd.
Al in de jaren dertig, toen Hitler aan de macht kwam, verzette hij zich tegen de vrijwel geruisloze manier waarop de Duitse kerken ingeschakeld werden in het programma van de dictator. Uit die tijd dateert zijn bekende werk Navolging, waarin hij radicaal afscheid nam van de burgerlijke invulling van de dienst aan God. Hij verzet zich tegen goedkope genade en laat zien hoe groot het wonder daarvan is. Het grootste gedeelte van het boek is een bespreking van de Bergrede, Matteüs 5-7. Aan het einde besteed hij aandacht aan de kerk als lichaam van Christus. Dat is voor hem geen beeldspraak, maar moet je bijna letterlijk begrijpen. Uit de persberichten begrijp ik dat Steven van den Heuvel onder andere ook bij dit gegeven aansluiting zoekt. Op die manier is er geen apart terrein voor het geloof, maar valt heel je bestaan onder het bereik van Christus’ werk.
Binnen de gereformeerde wereld kunnen dit bekend klinkende klanken zijn. Abraham Kuyper werkte al uit dat er geen centimeter van ons leven is dat niet onder Christus’ heerschappij valt.

Seculier
Toch is er een verschil. Nederland kende de unieke situatie van de verzuiling. Daar heeft Kuyper ook het nodige aan bijgedragen. Tot op zekere hoogte bestaat die nog. Laat de vrijgemaakte zuil vrijwel verdwenen zijn, de reformatorische staat nog overeind, al vertoont die volgens kenners inmiddels ook gevaarlijke scheuren. Bonhoeffer heeft in zijn tijd in de gevangenis diep nagedacht over hoe de kerk, of meer nog de boodschap van God in Christus betekenis kon hebben voor de samenleving en hij bepleitte een seculier christendom. God kan geen gaatjesvuller zijn voor de leemten in onze kennis, maar je bent christen in deze wereld. Voor hem betekende dat meedoen aan het Duitse verzet tegen Hitler. Het voert te ver om dit hier uit te werken maar ik zie hier een lijn naar de publicaties in onze tijd van de Engelsman Tom Wright, die er aandacht voor vraagt dat sinds Pasen Christus bezig is deze wereld te claimen: het wordt hier op aarde zoals in de hemel. Ook hij verzet zich tegen een versmalling van de aandacht in het geloof tot je eigen verhouding met God.

Vrijzinnig?
Als je even op Bonhoeffer googlet, vind je al snel een discussie over de vraag of hij vrijzinnig was of niet. En dan komt er snel een soort waterscheiding: de meer modern denkende mensen vinden aansluiting bij de manier waarop hij politiek ook positie koos; de meer traditioneel denkenden bij zijn spreken over de radicaliteit van de navolging. In Nederland vind je bij gereformeerden dan waardering voor Bonhoeffer. Denk aan de aandacht die het Nederlands Dagblad aan hem besteedt . Ook bijvoorbeeld aan Tijd voor Actie die rond Bonhoeffer een reis organiseert. Buitenlandse gereformeerden zijn meer beducht voor de vrijzinnige ondergrond in zijn denken en zien die terug in de overtuiging dat geloof en politiek alles met elkaar te maken hebben. Nu is die vrijzinnige ondergrond er terdege. Dat maakt zijn biografie van de hand van zijn vriend Eberhardt Bethge wel duidelijk. Je kunt hem niet met huid en haar inlijven in je eigen manier van denken. Dat geldt voor elke theoloog en denker. Ik proef bij hem wel de overmacht van het evangelie van onze heiland dat zich niet laat onderschoffelen door menselijke schema’s.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 20 februari 2015. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

Jan Kuiper

Jan Kuiper

Onderzoeker at Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18
Jan Kuiper
Jan Kuiper

Latest posts by Jan Kuiper (see all)