Bijbelteksten in hun context lezen, is een belangrijke voorwaarde voor een goed begrip. Maar er zit ook een addertje onder het gras van contextueel lezen. De context kan een betekenis ook toedekken of de tekst zijn scherpte ontnemen. De context gaat dan fungeren als manier om de confrontatie te ontlopen.

In de theologie is de context van een tekst van groot belang om de tekst te kunnen begrijpen. Waarom de ouders van Mozes hem als baby’tje in een rieten mand in de Nijl legden is onbegrijpelijk als je niets weet over de genocidepoging tegen het Joodse volk van de toenmalige farao van Egypte. De mededeling dat de richter Ehud links was, blijft in de ruimte zweven als je niet weet dat bezoekers van een koning hun wapens moesten inleveren om een aanslag op de koning te voorkomen, en dat een wapen links gedragen werd. Waarom Jezus nu precies aan het begin van zijn optreden op een berg gaat zitten om daar zijn fundamentele opmerkingen over het nieuwe leven te maken, is betekenisloos als je niet weet dat in het Oude Testament God zijn Tien Woorden gaf vanaf de berg Horeb. Door zich zo op de berg te presenteren als vernieuwer van de godswoorden maakt Jezus duidelijk dat Hij de beloofde Verlosser van Israël is, van de mensheid en de schepping. Context doet er toe: zij weerspiegelt, verheldert en vernieuwt.

Wees een ander mens, hanteer niet de context van dit bestaan, niet die van de traditie of van wat nu actueel is, maar hanteer de context van het nieuwe koninkrijk van God.

Maar dan is het wel belangrijk wat je dan ziet als context. Is het de stand van de samenleving, zoals bij Mozes? Is het een concrete actie, zoals het gebrekkige fouilleren van Ehud door de lijfwacht van koning Eglon? Of is context een interpretatie van een theologische betekenis van onderwijs geven vanaf een berg?

Wereldreizigers

En hoe verhouden die verschillende soorten contexten zich dan tot elkaar? En verbergt het denken over het belang van de context soms niet tegelijk ook de eigen betekenis van een tekst of tekstgedeelte? Contexten zijn niet statisch, ze veranderen met de tijd en door opgedane ervaringen. In De ontdekking van de wereld. Nederlanders in onbekend vaarwater (1600-2000) beschrijft de historisch letterkundige Roepers hoe een handelsvloot naar Indië onder leiding van Cornelis de Houtman rond 1595/1597, zich voorbereidde op de reis. Het Manuscript Voorbereiding Eerste Schipvaart werd opgesteld aan de hand van verhalen, boeken en verslagen van andere zeevaarders en wereldreizigers. Dat manuscript diende als context om de kapiteins een beeld te geven over wat ze gingen tegenkomen op hun handels- en ontdekkingsreis. Maar toen zij in 1597 terugkwamen, bleken veel gegevens uit dit boek op slag verouderd. De eigen waarnemingen maakten onduidelijke of geheime bronnen overbodig. Het wereldbeeld van de Nederlandse zeevaarder – hun eigen context – vernieuwde door kennismaking met andere contexten. Maar veranderingen in een context waarnemen kan ook veranderingen in je eigen bestaan laten zien en verhelderen. In het wat weemoedige boekje Volledige Vergunning beschrijft de bioloog Midas Dekkers hoe het verdwijnen van de bruine kroeg een weerspiegeling is van de veranderde samenleving. In de bruine kroeg werd eerder het leven gedeeld in vreugde en verdriet, al of niet met het risico op ruzie thuis. De kroeg fungeerde als een derde leven tussen werk en gezin, een derde context. Tegenwoordig is de bruine kroeg onderhevig aan gezondheidsbevorderende wetgeving, goedkopere drank thuis, files en flexibele werktijden. De kroeg verdween met de steeds verdergaande functionalisering van het leven. Soms scheppen mensen hun eigen (tweede) context waarin het bestaan misschien wel een vorm krijgt die beter bij hen past. In het luchtige kijkboek Man & Werkplaats vertellen fotograaf Otto Kalkhoven en schrijfster Thelma Egberts hoe sommige mannen naast hun officiële leven als IT-specialist of kantoormedewerker, een tweede leven leiden als houtdraaier of glas-in-lood-bewerker.

Contextloos

Dat de context soms ook een verhulling van een verschijnsel kan opleveren, wordt volgens hoogleraar kunstgeschiedenis Reinhard Steiner duidelijk bij de schilder Egon Schiele. Schiele schilderde en tekende voornamelijk mensen, waarbij hij de mensen steeds meer los van een context portretteert. De modellen worden naakt en meedogenloos frontaal getekend, met scherpe en hoekige lijnen. De gezichten zijn vertekend, angstig of verward, en kijken soms met een indringende blik naar de toeschouwer. Volgens Steiner wordt de toeschouwer daarmee ‘… een verantwoordelijke getuige van dwangmatige poses die het model radicaal blootleggen en kwetsbaar uitleveren’.

Als de context ontbreekt, word je onontkoombaar geconfronteerd met de mens zelf. Als er geen context is, kun je een tekst of beeld daar ook niet in terugplaatsen om zo de confrontatie te ontlopen. De context vormt ons handelen en interpreteren, wij vormen met ons handelen en interpreteren (in ieder geval) onze eigen context. Maar de context kan ook ontkrachten en verhullen wat ons wil aanspreken. En daarom dient de context soms weggelaten te worden om de confrontatie mogelijk te maken, zoals Egon Schiele deed. Door het ontbreken van de context worden we gedwongen stil te staan bij wat we zien of lezen.

Hemelse context

Paulus lijkt hetzelfde te doen in verschillende van zijn brieven. Over zichzelf zegt hij dat hij probeert niet in een concrete menselijke context te reageren, maar te leven vanuit een hemelse context, als nieuwe schepping: als verleider en toch betrouwbaar, als stervend en toch levend, als bedroefd maar altijd blij, als niets hebbend maar toch alles bezittend.  Ook in Romeinen 12 geeft hij aanwijzingen vanuit die nieuwe hemelse context: wees geduldig in de verdrukking; blij met de blijden, verdrietig met wie verdriet hebben; geef je vijand te eten als hij honger heeft, te drinken als hij dorst heeft. Hij probeert te kijken met de ogen van de Heer en te handelen met de attitude van de Heer. De  medemens in en buiten zijn context te zien. Paulus sluit daarmee aan bij de Bergrede. Ook Jezus maakt Zijn nieuwe manier van leven los van traditie en van wat mensen concreet overkomt in hun dagelijkse context. Als iemand je winterjas wil hebben, geef hem dan ook je trui. Als iemand je dwingt om op een bestaansweg mee te gaan, ga dan langer samen op dan verwacht kon worden. Wees een ander mens, hanteer niet de context van dit bestaan, niet die van de traditie of van wat nu actueel is, maar hanteer de context van het nieuwe koninkrijk van God. En dat zelfs zonder dat de context van het nieuwe koninkrijk van God in alles duidelijk, helder of aangenaam is. Mensen vinden wat Jezus zegt soms dusdanig contextloos dat ze van mening zijn dat Zijn woorden te hard zijn, onuitvoerbaar in het gewone bestaan. Jezus is het daar mee eens, dit is ook onuitvoerbaar in het gewone bestaan. De aardse context en ons eigen mens-zijn verhinderen een goed begrijpen van en leven naar Gods woorden. Maar zegt Hij, ons begrijpen van een context is niet het laatste dat bepalend is – of dat nu onze eigen context is, die van iemand anders, of zelfs contextloosheid. ‘Bij God zijn alle dingen mogelijk.’

Dit artikel is geschreven door Henk Geertsema en gepubliceerd in het Christelijk Weekblad van 23 maart 2018. 

Henk Geertsema
Is verantwoordelijk voor de afstemming van de vragen uit de kerken, uit de theologische opleidingen en van de adviseurs en onderzoekers. Dienst aan de kerken in praktische zin in combinatie met dienst aan de (wetenschappelijke en praktische) doordenking van ons leven als volgeling van Jezus Christus. Met elkaar onderweg naar het nieuwe Koninkrijk van God, geleid door de Geest onder een open hemel. mail Henk
Henk Geertsema