De koning van de kosmos in een stal. Gewoner kan het bijna niet. Niet om sentimenteel over te doen: ’ziet eens hoe alle zijn ledekens beven’. (We weten niets van de weersomstandigheden van de geboorte van Christus, want 25 december is maar een willekeurig gekozen datum.) Maar om te beseffen dat die koning ons gewone, dagelijkse bestaan binnenkomt en er de glans van Zijn liefde overheen spreidt. En het leven verandert. Hij voegt samen wat gebroken was. Want Hij is de Heiland, de heelmaker. Dat is de kracht van het christelijk geloof: het verandert mensen. Alistair McGrath heeft daar een nieuw boek over geschreven en naar aanleiding daarvan is hij geïnterviewd door Christianity Today. Hij pleit voor een narratieve apologetiek: laat tegenover niet-gelovigen de kracht van het geloof maar blijken uit je levensverhaal.

Bijzonder gewoon

Uit het interview blijkt niet dat hij daarbij het oog heeft op die momenten dat je er bijna niet onderuit kunt: een visioen, een bijzondere genezing en dergelijke. Het gaat om een geloof waardoor je liefde voor God en de naaste vorm geeft aan je leven. Hij spreekt erover in verband met de discussie rond geloof en wetenschap, waarbij hij stelt dat die ten onrechte tegenover elkaar gesteld worden. Zijn kroongetuige is Albert Einstein, die vaak voor een atheïst wordt aangezien, maar die diverse vormen van kennis naast elkaar kon accepteren en ook op een bepaalde manier het bestaan van God erkende. En bij die andere vormen van kennis hoort dat je de kracht van het geloof laat zien in je eigen leven – en daarover kunt vertellen. Het vraagt, denk ik, wel dat je leert de woorden te vinden die dat werk van de heilige Geest in je leven weergeven. Want het gebeurt gewoon- en is tegelijk bijzonder.

Een taai gesprek

Dat het zo moeilijk te betrappen is, komt misschien ook wel door de denkcultuur van het westen, waarin een grote nadruk valt op empirische wetenschappen. Kun je via onderzoeken aantonen wat je denkt? Eeuwenoude medicijnen raken in onbruik omdat uit onderzoek niet blijkt dat ze werken. En op die manier komt dat denken het leven binnen van de gemiddelde Nederlander.

Nu doe ik niets af aan de waarde van dat empirisch onderzoek: zelfs in de theologie hoort het er tegenwoordig bij. Vandaar het bestaan van het Praktijkcentrum voor onderzoek en dienstverlening binnen de kerken. Maar McGrath signaleert dat het wel een heel gesloten wereldbeeld kan opleveren, waarbij het bijzonder lastig is om het werk van God in deze wereld te benoemen. Dat levert een taai gesprek op. Soms krijg je de indruk dat je niet goed bij de tijd bent als je gelooft: doe je dat nog? Terwijl het gewoon een andere benadering van de werkelijkheid is.

Er zit wel een valkuil bij: als het gaat om verhalen, kun je de indruk wekken dat het om niet meer gaat dan verhalen. Het verhaal van de geboorte van Christus en van Zijn lijden is dat boeiend, maar het werkelijkheidsgehalte hoeft niet hoger te zijn dan dat van Roodkapje en de boze wolf. Natuurlijk mag je zo’n verhaal betekenis geven in je leven, maar meer dan een verhaal is het niet.

De realiteit van de zonde

Als er een realiteit in het leven van de mensen is, dan is het wel die van de zonde. Rutger Bregman kan in zijn bestseller dan wel stellen dat de meeste mensen deugen, maar niemand leert zijn kind om stout te zijn – en toch doen ze dat vanzelf. Natuurlijk weet ik – in navolging van de Bijbel – best van het reliëf daarin. Denk aan Psalm 25: 7. In bijna alle vertalingen heeft David het over de zonden van zijn jeugd en zijn overtredingen, conform de Hebreeuwse tekst. In de NBV alleen over het eerste. Maar het verschil dat hij maakt is juist zo opvallend: Overtredingen is een zwaarder woord dan zonden. En ik weet ook wel dat je persoonlijkheid zich ontwikkelt in het verzet tegen je ouders bijvoorbeeld. En dat moreel besef pas later komt. Toch kunnen ook peuters soms bewust een ander pijn doen. En als je dat niet in goede banen leidt, gaat het van kwaad tot erger. Je hoeft om dit te constateren nog niet eens aan de verhalen rond Roma-kinderen te denken, die volgens de Groene Amsterdammer soms opgeleid worden in de criminaliteit. De erfzonde is een woord voor het failliet van de mensheid. Dat is niet alleen theologie, dat is de werkelijkheid. En er zijn ouders genoeg die niets aanwijsbaars fout hebben gedaan in de opvoeding en die toch tot hun intense verdriet merken dat hun zoon of dochter op het criminele pad raakt.

Geboren uit een maagd

En dan doorbreekt God in de maagdelijke geboorte van Zijn Zoon opeens die fatale keten waarin we niet alleen de genen voor bruine of blauwe ogen doorgeven, maar ook, om Augustinus nog eens aan te halen, de onmogelijkheid om niet te zondigen. Soms lijkt er onder christenen een zekere verlegenheid met die geschiedenis: het staat maar een paar keer in de Bijbel en op andere onderdelen van Jezus’ leven valt veel meer nadruk. Een verlegenheid die voortvloeit uit de verzekering van de andere kant dat dit natuurlijk niet ‘kan’. We zijn wantrouwig voor experimenten die niet herhaald kunnen worden. En dit verhaal over een meisje dat zomaar zwanger wordt, is en blijft volstrekt uniek.

En, inderdaad, het feit wordt maar een enkele keer genoemd in de evangeliën over de geboorte van Christus, maar de betekenis ervan wordt bijvoorbeeld in de brief aan de Hebreeën breed uitgewerkt. Hij was echt een van ons, met een grote uitzondering: de zonde. En daarom heeft Zijn lijden en sterven als offer ook zo’n betekenis. De geboorte uit een meisje als onderdeel van Gods plan om de wereld waarin wij leven te redden.

Concreet

Op twitter merkte Fokke Pathuis (denker en kerkelijk werker) op dat het woord concreet typerend is voor vrijgemaakten. Herkenbaar. Bijvoorbeeld in de vragen om concrete prediking, waarin je het verlangen hoort dat je van de kansel hoort hoe het hoort voor een christen. Soms een terechte vraag. Bekend is het verhaal van de ballonvaarder die aan iemand op de grond vraagt waar hij is. Antwoord: tien meter boven de grond. Antwoord uit de ballon: u bent vast theoloog. Het is waar, maar ik heb er niets aan. Soms ook een valkuil. Wat het geloof voor jezelf betekent, kun je alleen maar onder leiding van de Geest ontdekken: Heer, wijs mij Uw weg.

Je kunt in de constatering dat het woord concreet kenmerkend is voor leden van de GKv, ook een verwijzing horen naar de heilshistorische benadering van de Bijbel. God trekt zijn eigen spoor door de geschiedenis van de mensheid. Verhaal en feit gaan samen op. Daarmee zijn generaties doordrenkt: denk aan Naam en Feit, als leerboekje voor Bijbelse geschiedenis.  Bekend en inmiddels ook wat berucht. Maar het had iets goeds. Een geschiedenisleraar zei ooit tegen de klas waar mijn vrouw in zat: geschiedenis zonder feiten is een mooie vrouw zonder skelet. Je ziet er niets van, maar het draagt haar wel. Dat geldt ook voor de Bijbelse geschiedenis. Over Kerst: het feit van de maagdelijke geboorte draagt de betekenis van het leven van Jezus voor ons.

Gewoon en buitengewoon

Een gewoon verhaal vertellen we met Kerst. Een bevalling op een geïmproviseerde plek. De Zoon van God komt ons leven binnen om dat dagelijkse bestaan voor zich te winnen. En tegelijk buitengewoon. Je ogen moeten ervoor geopend worden, zodat je je blijft verwonderen over dat bijzondere bewijs van Gods liefde voor ons. Eenmalig en zo uniek dat het ook niet herhaald hoeft te worden. We weten ervan van horen zeggen, via de getuigen die bijvoorbeeld Lucas geraadpleegd heeft. En in je eigen leven mag je de helende kracht ervaren van de Drie-enige God. Dan is Kerstvieren geen moment van vlucht uit de barre werkelijkheid, die even later net zo grauw is als daarvoor, maar blijft het licht van God over je leven vallen.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 21 december 2019. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

Jan Kuiper

Jan Kuiper

Onderzoeker at Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18
Jan Kuiper
Jan Kuiper

Latest posts by Jan Kuiper (see all)