Het gezag en ik

Nederland kent een crisis van het gezag op dit moment. Je ziet het aan allerlei nieuwsfeiten die voorbijkomen. Allerlei beroepsgroepen demonstreren tegen de besluiten die de overheid neemt. Dat is natuurlijk binnen de democratie hun goed recht. Maar, denk aan al die tractoren en machines van de bouwsector: je laat ook even je spierballen zien en je laat merken wat voor macht je hebt in Nederland. Hoe dat bijdraagt aan een oplossing voor de stikstofcrisis die je zelf mede veroorzaakt hebt, is nog niet duidelijk geworden. En de overheid, zo stelde een deskundige achteraf, had er geen goed antwoord op. Al die voertuigen die de op de snelweg vereiste minimumsnelheid niet kunnen halen, wie deed er wat aan? Demonstraties en stakingen gingen gewoon door, ook nadat er een akkoord bereikt was met de vertegenwoordigende organisaties. Ook de invloed van de laatste op hun eigen achterban loopt terug. Dat moet ze te denken geven. Ik ben inmiddels wat huiverig voor actiegroepen. Dat komt ook omdat bijvoorbeeld in de discussie over windmolens in Drenthe de actiegroepen wel hun eigen uitgebreide vragenlijst op internet zetten, maar zonder verwijzing naar het nog uitgebreidere antwoord van de verantwoordelijke gedeputeerde. Ik vond dat, om het netjes te zeggen, niet netjes.

Vuurwerk

Binnenkort is het in grote delen van Nederland weer Carnaval. Even heeft, zo lijkt het, niet de burgemeester het gezag, maar Prins Carnaval. Een omkering van de orde, die in feite een streep is onder die orde. In andere streken van ons land gebeurt dat op Oudejaarsavond: de avond van de afrekening. Wie betrokken is bij het gezag in Nederland, moet ermee rekenen dat hij of zij aandacht krijgt in de vorm van vuurwerk. Als je heel lang teruggaat, houdt het maken van lawaai verband met het proberen wegjagen van de boze geesten, zodat je het nieuwe jaar onbelast kunt beginnen. Ik heb niet het idee dat dit het motief is voor de afstekers van knalvuurwerk. Het gaat gewoon om een jaarlijks toenemende bak herrie en er zitten anarchistische trekken in: nu is de straat even van ons. Vorig jaar liep het vreugdevuur in Den Haag compleet uit de hand en dit jaar was de overheid erg zuinig in het geven van een nieuwe vergunning. Ze hebben het geweten. Stevig ingrijpen was nodig. Er gaan steeds meer stemmen op voor een vuurwerkverbod, maar tegelijk is er ook de discussie of je dat kunt handhaven. Op Nieuwjaarsdag werd er nog behoorlijk geknald, terwijl het vuurwerkverbod er voor die dag al is.

Crisis bij de overheid

Toen ik rechtstreeks voor de provincie Drenthe ging werken, moest ik een eed afleggen. Die was gericht op integer handelen. Laat je niet leiden door allerlei belangengroepen die om aandacht vragen, maar houdt de verhoudingen zuiver. Bekend is de uitspraak van Ien Dales uit 1992: een beetje integer kan niet. Evenmin als een beetje zwanger. Vandaar de commotie in Den Haag rond de groep De Mos, die verdacht wordt van gebrek aan integriteit en van bevoordeling van bevriende zakenrelaties.
Tegelijk lijkt het erop dat een beetje integer toch wel kan. Aan de ene kant dit ingrijpen in de gemeente Den Haag en aan de andere kant de onverteerbare gang van zaken rond de toeslagen voor kinderopvang. Of, om nog wat te noemen, het herschrijven van rapporten van onderzoeksbureaus, zodat er voor het ministerie aanvaardbare conclusies uitkwamen. De NRC wees daarop – en het ging om de stikstofnormen die nu zo in discussie zijn.
Als overheid ondergraaf je daarmee je eigen gezag. Je moet erop vertrouwen dat de bewindslieden boven de partijen staan en, al zijn ze uiteraard afkomstig uit een politieke richting, hun ambt trouw uitoefenen. Maar als dat vertrouwen ontbreekt? Het gaat niet om een overheid die nooit fouten maakt. Dat is in deze wereld een onmogelijkheid. Maar hoe staat het met het zelfreinigend vermogen van de instanties?

Gewetensvorming

Opvallend in het nieuws voor mij is dat er zoveel incidenten zijn met jonge jongens. Denk aan de afschuwelijke afloop van de flatbrand in Arnhem, maar ook aan de jongen van zestien die in Drachten omgekomen is na een steekpartij waar leeftijdgenoten bij betrokken waren. En dit soort berichten komt elke keer terug. Is dat een hype? Het woord slaat oorspronkelijk op de nieuwsgaring, waarbij als er eenmaal zoiets opvallends gebeurt, in de media soortgelijke berichten opduiken. Of is het een trend. Je moet uitkijken met dat soort gegevens. Maar het stemt wel tot nadenken. Hoe staat het met de gewetensvorming inmiddels? Het besef dat niet alles zomaar kan? Een soort innerlijk kompas dat je de weg wijst?
Natuurlijk weet ik ook van de stormachtige ontwikkeling tijdens de puberteit: ik zie nog die catechisant die een waas voor zijn ogen kreeg en als een wilde met zijn inmiddels stevige vuisten rondmaaide. We hebben hem er wel op aangesproken. ‘Er moet wat inzitten’, zeiden sommige ouders, vol begrip. Ze vergaten daarbij dat ze zelf in die periode van hun leven wel van hun ouders geleerd hebben om te gaan met die heftige ontwikkelingen.
Alleen: de ouders van nu staan met hun tractor op het Malieveld in hun verzet tegen de overheid. Wat maak je als volwassene daarmee los?

Gezagsgetrouw

In de Bijbel vind je twee lijnen als het gaat om de overheid. Aan de ene kant tekent Psalm 2 bijvoorbeeld het verzet van de volken en hun machthebbers tegen God en zijn Gezalfde; lees voor een uitwerking ook het boek Openbaring. Aan de andere kant is er de lijn van Romeinen 13, waarin Paulus zijn lezers oproept om de overheid te eren. Detail: hijzelf werd volgens de traditie het slachtoffer van keizer Nero die christenen aanwees als zondebok voor wat er misging in Rome. Je ziet de eerste lijn in onze tijd volop naar voren komen in de van zichzelf vervulde machthebbers op aarde. Tegelijk is het belang van de andere lijn overduidelijk: erken het gezag boven je, naar het vijfde gebod. Zonder het te verheerlijken. In een oude gereformeerde krant van voor de oorlog kwam ik een hoofdartikel tegen over de geboorte van toen prinses Beatrix. De titel was: Hij heeft gedacht aan Zijn genade. Uit Psalm 98. Je kunt je een dergelijke Oranjeverering niet meer voorstellen, met alle waardering voor het koningshuis overigens. K. Schilder heeft voor de omgang met de dogma’s van de kerk het woord sympathetisch-kritisch bedacht. Ik denk dat het ook toepasbaar is op je houding tegenover de overheid. Je erkent ze als instrument van God, maar tegelijk houd je een open oog voor ook hun zwaktes. Zo’n houding kan voor de Nederlandse samenleving van 2020 enorm kostbaar zijn.

Jan Kuiper
Neem contact op