Bij de kringloop sla ik een boek open: Reformatorica(1): teksten uit de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme. Mijn oog valt op een tekst over Hendrik Vos. Een verslag van zijn verhoor en een weergave van de dwalingen die hij volgens de overheid aanhing. Het duurde even voor ik me het weer herinnerde, uit de jaartallen die je vroeger voor geschiedenis moest leren: 1523, Hendrik Vos en Jan van Essen om het geloof verbrand. Volgens het boek was hij toen twintig. Dat zette mij aan het denken.

Wie was Hendrik Vos
Thuis heb ik wat meer over hem proberen te vinden, in mijn eigen boeken en op internet. Dat was niet veel. Zijn precieze leeftijd blijft wat gissen. Maar Luther, die een lied schreef over deze twee mannen, noemde hen daarin knapen. Hij was zelf toen veertig. Jong was Hendrik Vos in ieder geval. En hij was monnik. Dus ook al jaren eerder ingetreden in het klooster en na een proeftijd toegelaten. Was het zijn eigen keus geweest? Waren zijn ouders blij dat ze in ieder geval een goede toekomst hadden verzekerd voor een van hun kinderen? Dat is onbekend. Er is wel ooit een moment geweest waarop hij volledig instemde met het hele instituut en van novice monnik werd.
Om daarna erachter te komen dat dit hem niet dichter bij God zou brengen. De overste van zijn klooster had contact met Luther en zijn ideeën vonden ingang. Een van de dingen die Hendrik Vos verweten werd is dat hij de kloostergeloften niet bindend vond: ze waren in strijd met de christelijke vrijheid. Hendrik krijgt geen tijd om de consequentie te trekken, uit te treden en, wie weet, alsnog te trouwen. De gevestigde orde van die tijd grijpt in. Alle leden van het klooster worden gevangen genomen. De meesten herroepen de Lutherse ideeën. De overste weet te ontkomen, volgens een oud verhaal na een oproer van vrouwen. Drie monniken blijven bij hun overtuiging en worden verbrand. De naam van de derde is niet bekend. Zij zingen op de brandstapel het lied dat wij nu kennen als: wij loven U, o God, wij prijzen uwe naam. Een lied uit de oude kerk en de liturgie van die dagen. Reformatie is geen revolutie.
Wat mij trof is de ontwikkeling bij deze jonge man. Eerst zo in het kerkelijk systeem opgenomen dat hij monnik wordt. En binnen een paar jaar compleet anders. En daarin zo standvastig dat hij niet herroept.

Macht
De laatste stelling van Hendrik Vos die in het boek te vinden is gaat over de macht van de paus. Die heeft hij, zou je zeggen, wel ervaren in zijn leven. Maar hij zegt daarvan dat de paus geen andere macht heeft dan om het woord Gods te verkondigen en zijn schapen te weiden door de verkondiging van het woord. Het woord dat gebruikt wordt voor macht (de verhoren waren in het latijn) is opvallend: het gaat niet om bevoegdheid, of gezag, maar om werkelijke macht. En dat terwijl ze hem gevangen gezet hadden en toewerkten naar een publieke terechtstelling. Er is een tegenstelling tussen de werkelijkheid, waarin de kerkelijke autoriteiten hun macht misbruikten, en wat volgens Gods woord hen toekomt. En tegelijk weet die jongen van twintig zich vrij tegenover al die machthebbers van zijn tijd.

De jaren dertig
Tegelijk ben ik bezig in een ander boek: het proefschrift van Ab van Langevelde over Cornelis Veenhof(2). (Veenhof was na de Vrijmaking van 1944 de eerste hoogleraar ambtelijke vakken in Kampen, later lid van de Nederlands Gereformeerde Kerken). De eerste helft heb ik gelezen. Dus: de aanloop naar de Vrijmaking. Wat dan treft is het enthousiasme van een aantal jonge mensen, predikanten en anderen, die op een andere manier gaan denken en preken over het verbond met God, maar daarin de gevestigde orde binnen de kerk tegenkomen. De oude mannen die bedreven waren in de kerkelijke diplomatie en die hun evenwichtsconstructies in gevaar zien komen. Het loopt uit op tuchtprocedures (niet tegen Veenhof, overigens), die later door een synode (in 1988) betreurd worden.
Veenhof zal, na grote aarzeling, zijn werk als hoogleraar beginnen met een rede over het woord van God in de brief aan de Hebreeën. Over God, die ook vandaag spreekt, in de verkondiging van zijn woord. Er loopt een lijn van de stelling van Hendrik Vos, over de macht van de paus, naar deze inzet. In de kerk heeft alleen het woord van God macht.

Dubbel beeld
De geschiedschrijving van van Langevelde is anders dan tot voor kort gebruikelijk. Geen lelieblanke onschuld van de ware kerk tegenover de machinaties van de valse. Het ging niet alleen om de boodschap, maar ook om posities binnen de kerk, bijvoorbeeld in het jeugdwerk. En in het gedeelte dat ik nog niet gelezen heb, gaat het in de decennia na de vrijmaking, volgens de inhoudsopgave, naast de boodschap ook om posities en macht.
Op de synode van Zuidhorn 2003 speelde al een verzoek, van prof.dr. J.Douma en anderen, om schuld te belijden over onterechte schorsingen in de jaren zestig. Dat is toen afgewezen. Dit boek leert opnieuw de hand in eigen boezem te steken. Dat het tot stand gekomen is aan de Theologische Universiteit te Kampen en geschreven is met steun van de stichting Afbouw(3) , zegt iets over de bereidheid dat te doen. Want in de kerk is macht van mensen soms/vaak een realiteit, maar het enige dat geldt is de macht van het woord van God: geen aardse macht begeren wij….

1. C.Augustijn e.a., red, Reformatorica, teksten uit de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme, Delft 1996
2. Ab van Langevelde, in het klimaat van het absolute, C.Veenhof (1902-1983) Leven en werk, Barneveld 2015. (Ad Chartasreeks 27)
3. De stichting Afbouw helpt mensen die willen promoveren aan de Theologische Universiteit te Kampen.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 24 oktober. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

The following two tabs change content below.

Jan Kuiper

Onderzoeker op Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18