Er zijn vast kerken waar een leerplan is gemaakt. Maar dat is meestal voor de kinderen of tieners. Zijn we daarna uitgeleerd dan? Structureel en georganiseerd leren hebben we in de kerk vaak gereserveerd voor de periode van catechisatie. Daarna spreken we nog wel van toerusting, maar die is meestal incidenteel en niet vanuit een visie ontwikkeld. Wat een gemiste kans!

Kinderen krijgen thuis en in de kerk bijbelverhalen aangeboden. En van hun twaalfde tot achttiende jaar worden tieners uit christelijke gezinnen geacht alle kennis tot zich te nemen die men
nodig heeft voor het leven als christen. Daarbij gaat het om kennis van de Bijbel, de traditie en de manier waarop de eigen gemeente is vormgegeven. De hoop is dat dit hen zal overtuigen van de waarde en waarheid van het christelijk geloof zodat we hen als volwaardige gelovigen kunnen opnemen in de gemeente. En dan houdt het leren vaak op. In ieder geval hebben we het er niet meer over en is het geen onderdeel van onze kerkstructuur. We weten dan immers alles al? Het wordt vast niet hardop gezegd, maar in ons kerksysteem gaan we er stilzwijgend vanuit dat gelovigen na hun belijdenis zijn uitgeleerd. De belijdenis fungeert als een soort examen en daarna ben je binnen. Gelukkig zijn er steeds meer initiatieven in kerken waarbij volwassenen zich kunnen ontwikkelen in kennis, vorming en vaardigheden. En dat is nodig!

Probleem: Tieners willen niet
Sinds ik catechisatie geef, heb ik me afgevraagd of dit wel een handig systeem is. Want de waarheid is dat de meeste tieners niet willen leren. Zeker niet als het een verplichting is. Waar kinderen het leuk vinden om zoveel mogelijk kennis te vergaren en 18-plussers graag investeren in een gefundeerde levensovertuiging, willen tieners er weinig van weten.
Uit onderzoek naar het brein van tieners blijkt dat ze prima in staat zijn om te leren, als ze er de zin maar van inzien. En daar zit ‘m nu net het probleem. Tieners halen hun motivatie niet uit het pleasen van hun ouders (‘moet je horen hoeveel ik weet’) en ook niet uit voldoen aan verwachtingen (‘er wordt van mij verwacht dat ik op deze leeftijd wat leer en dus doe ik dat ook’). De motivatie van tieners wordt voor een groot deel ingegeven door leeftijdsgenoten. En de groep stimuleert hen meestal niet om hun hersencellen aan te zetten op catechisatie…
De behoefte van pubers ligt niet in groeien in inzicht. Hun focus is hun identiteit die in deze fase zwaar onder druk staat. Ze willen weten wie ze zijn in de ogen van anderen om zo te bouwen aan hun eigen ik. Daar zijn ze veel drukker mee dan met ontdekken hoe de kerk in elkaar zit of welke koningen er regeerden in het tweestammenrijk.

Probleem: Kennis sluit niet aan
Een ander lastig punt is dat alle kennis die je in het leven als christen nodig hebt, vergaard moet worden in een paar jaar tijd. Alsof we ervan uitgaan dat je pas een volwaardig gelovige en
mede-gemeentelid bent als je op een bepaald kennisniveau zit. Terwijl Jezus zijn leerlingen eerst tot discipel verklaarde en hen daarná jarenlang onderwijs gaf. Jezus liet zijn onderwijs aansluiten op de concrete situaties die ze tegenkwamen. En dat is het probleem met ons catechesesysteem. De tieners moeten dingen leren die op dat moment voor hen helemaal niet spelen.
Het is waardevol voor hen om de kern van het geloof te ontdekken, dat heeft ook alles te maken met hun identiteit. Maar de leer over ambten, avondmaal of inzicht in het boek Openbaring, zijn issues die in een andere levensfase veel beter aansluiten.
Op het moment dat je in verwachting bent van je eerste kindje ga je je afvragen wat de betekenis van de kinderdoop is en wat jij je kindje wilt meegeven. Dan is die kennis uit je catecheseperiode
allang weggezakt. De motivatie om iets te leren over de doop is nu veel groter, maar het wordt je niet meer aangeboden.

Kans: Leren dat aansluit bij je levensfase
Daarom pleit ik ervoor om in kerken het levenslang leren te stimuleren en organiseren. Allereerst door aan te sluiten bij de verschillende levensfasen met hun eigen vragen, behoeften en uitdagingen. Het leeraanbod van de kerk moet daarop toegespitst zijn. Het is bijvoorbeeld gebruikelijk om (jonge) kinderen de verhalende gedeeltes van de Bijbel mee te geven. Dat is goed, want verhalen begrijpen zij beter dan abstracte theorieën. Maar daarbij horen ook de gelijkenissen. Terwijl Jezus de discipelen duidelijk maakt dat het begrijpen van de gelijkenissen niet voor iedereen is weggelegd, vertellen wij ze aan onze kinderen. Het verhaal betrekken op ons eigen leven vereist een abstract denkniveau dat de meeste kinderen helemaal niet hebben. Maar op de gemiddelde volwassenkring zal de uitdaging om een gelijkenis uit te diepen met enthousiasme ontvangen worden. In welke levensfase heeft men de meeste vragen over het leven na de dood? Dat zijn
meestal de senioren die mensen om hen heen zien wegvallen en zelf te maken krijgen met ziekte en beperkingen. Als dit onderwerp op het curriculum van de gemeente staat dan is het meestal bedoeld voor tieners die niet verder dan een jaar of drie vooruit kijken. Wat zou het mooi en bemoedigend voor ouderen zijn als de kerk hen een seminar biedt over verwachtingen voor na het sterven.
Veel jongeren zijn na hun achttiende gemotiveerd om de diepte in te gaan. Of ze nu wel of niet een keuze gemaakt hebben voor God, ze willen graag meer weten. Ze zijn geïnteresseerd in de Bijbel als boek en vragen zich of hoe dit boek zich verhoudt tot de wetenschap. Ze moeten belangrijke keuzes maken in hun leven (studie, werk, partner) en vragen zich af of God hen daarin iets te zeggen heeft. De fase van catechese mag dan afgelopen zijn en ze voelen zich op de volwassenkringen misschien nog niet thuis, maar hier liggen kansen!

Kans: Leren dat aansluit bij je situatie
Niet alleen je levensfase maar ook je situatie kan van invloed zijn op je leerbehoeften. De omstandigheden in je leven roepen bepaalde vragen op. Je wilt graag ontdekken wat de Bijbel je hierover
zegt en wat God te maken heeft met de dingen die je meemaakt. God is geen God van afstandelijke dogma’s en hoogverheven heiligdommen. Hij is juist dichtbij, in ons leven. Kansen om aan te sluiten bij de situatie zijn bijvoorbeeld:

  • Werkloosheid | Hoe ga ik op zoek naar een baan? Welk doel heeft God met mij?
  • Geloofsopvoeding | Hoe praat ik met mijn kinderen over God? Hoe kan ik God betrekken bij hun leven?
  • Omgaan met rouw | Waar is mijn geliefde nu? Waar haal ik mijn troost vandaan?
  • Omgaan met alleen staan | Wie ben ik als single in bijbels licht? Hoe ga ik om met mijn verlangens?

De motivatie om iets te leren, is veel groter als het leeraanbod aansluit bij wat er in ons leven speelt. En je onthoudt het ook nog eens beter omdat je het direct kunt toepassen in de praktijk. Zo wordt leren ervaringsleren, leren met het hart. Deze manier van leren is intergeneratief en daarom extra boeiend: mensen uit verschillende generaties maken dezelfde dingen mee en leren van elkaar.

Kans: Leren dat aansluit bij je taak
Naast levensfase en situatie zijn ook de taken die je hebt bepalend voor je leerbehoefte. Toerusting voor het werk dat je doet als christen in de kerk of samenleving helpt je om gesteund en geïnspireerd je taak te doen en vol te houden. Toerusting kun je aanbieden voor allerlei taakvelden. Denk bijvoorbeeld aan liturgie. Samen met de predikant en een liturgiecommissie kunnen
organisten, pianisten, zangers en andere muzikanten ontdekken hoe ze de verschillende soorten begeleiding op elkaar kunnen afstemmen. Hoe ze een liturgie mooi kunnen opbouwen (zowel inhoudelijk als muzikaal) en wat een bijbelse visie op muziek is. Een ander voorbeeld is beheer: wat zou het mooi zijn als ieder die zich met het beheer van het kerkgebouw bezig houdt daarvoor wordt toegerust. Denk bijvoorbeeld aan een training over de inrichting van het kerkgebouw die tegelijk sfeervol en functioneel moet zijn. Of ondersteuning voor kosters die zowel flexibel als gestructureerd moeten zijn, zowel gastvrijheid moeten bieden als waken over het kerkgebouw. Daarnaast zijn er thema’s die in verschillende taakgebieden een rol spelen. Zoals toerusting voor gastvrijheid. Te geven aan bijvoorbeeld de coördinator van het welkomstteam, de communicatiemedewerkers die de folder, het gemeenteblaadje en de gemeentegids maken, Alpha-medewerkers, kosters en kring-coördinatoren. Of bidden in een groep voor zondagschoolleiding, clubleiding en kringleiders. Leren als levenslang proces Je kunt catechese niet los zien van het proces van leren dat je hele leven doorgaat. Dan komt er te veel druk op te staan. In een paar jaar tijd moeten catecheten alles er in zien te stampen. Bovendien geeft het een verkeerd beeld: je hoort pas echt bij de gemeente als je op een goed kennisniveau zit. Werken aan een leeraanbod voor de hele gemeente haalt de druk van de ketel voor het tienerwerk.
Tegelijk geeft het volwassenen de vrijheid om nog te mogen leren en groeien. We hebben ons hele leven de tijd om ons te ontwikkelen. Mensen van deze tijd vragen zich af what’s in it for me voordat ze zich ergens aan binden. Bewust nadenken over wat voor onderwijs je in welke levensfase en met welk doel aanbiedt, helpt om motivatie te creëren. Als het aanbod past bij de eigen levensfase, situatie of taak is de opbrengst zoveel groter. Wat zou het mooi zijn als kerken een leerplan maken voor al hun leden van 0 tot 100 jaar. Daarin liggen geweldige kansen voor de groei van gelovigen!

Dit artikel is gepubliceerd in Dienst herfst 2016 en geschreven door Ingrid Plantinga. Ingrid is theologe en bij het Praktijkcentrum werkzaam als projectleider voor het ontwikkelen van bijbelstudie- en catechesemateriaal. Het hele nummer van Dienst kun je hier downloaden.