Soms zie je het in een zwembad: een wat scheef opgehangen emmer die zich langzaam vult met water, totdat die omkiept, leeg raakt en opnieuw begint: een kantelpunt. In het proces van de overgang naar een nieuwe manier om met energie om te gaan is daar ook sprake van. Onlangs kwam dat ook naar voren toen in het nieuws was dat het soms nodig is om de massaal geplaatste zonnecellen uit te schakelen: zoveel elektriciteit kunnen we niet meer op het net kwijt. Alternatieve energie is niet langer meer een speeltje van milieu-freaks, maar algemeen aanvaard. De transitie naar duurzame energie versnelt en gaat een eigen leven leiden: Donald Trump kan er dan wel heel sceptisch over zijn, maar zelfs de leveranciers van fossiele energie zien het belang van alternatieven. Een kantelpunt is bereikt, en wel wereldwijd.

Transitie in de kerk
Transitie is een breder woord dat je ook kunt toepassen op wat er gebeurt in de kerk. Ook daar maken we een overgang mee naar een nieuwe situatie. Dat kun je aan allerlei bewegingen zien. Het is dan wel even oppassen geblazen: als je het over beweging, overgang of transitie hebt, zit daar niet direct een oordeel in. Zo van: gelukkig dat het allemaal verandert, want zoals het ging, kan het niet meer. Of: laten we vasthouden aan de manier waarop we vijftig jaar geleden kerk waren. Want toen was het goed. Natuurlijk heeft iedereen zijn mening daarover en gaat het ook om de taxatie van wat er gebeurt, maar het gaat er ook om dat je er oog voor hebt dat het gebeurt. En niet voor het eerst in de geschiedenis van de kerk.

Verenigingskerk
Het zou boeiend kunnen zijn om de hele kerkgeschiedenis door te lopen en te zien hoe op diverse momenten de manier waarop christenen vorm gegeven hebben aan het besef samen lichaam van Christus te zijn veranderde. Laten we ons beperken tot de laatste vormgeving: die van de verenigingskerk, een model uit de negentiende eeuw, toen alles in de maatschappij georganiseerd werd volgens dit model. Dat bracht in die tijd nieuw elan voor de kerk. Ds. Hans Slotman wijdt er een artikel aan in het blad Dienst, het blad voor de toerusting van ouderlingen en diakenen binnen de GKv. Typerend is dat zijn catecheet van vroeger er de nadruk op legde dat de kerk geen voetbalclub is. Je zou het immers zomaar kunnen denken: liefhebbers van deze sport verenigen zich in een club, betalen contributie, verrichten vrijwilligerswerk enz. Liefhebbers van een vorm van geloven verenigen zich in een kerk, betalen hun bijdrage, zetten zich in voor het collectief, enz. Je eigen belang wordt ondergeschikt gemaakt aan het belang van de gemeenschap. Dat is de kerk die de meeste kerkleden kennen, met een heldere structuur. Dat is aan het verdwijnen: toen ik als predikant begon had je de organisatie van het jongerenwerk via de jeugdbond. Er waren er twee: naast de bond voor alle verenigingen was er ook nog de bond voor de meisjesverenigingen. Die beide richtten zich op de zestienplussers. Ze zijn helemaal verdwenen. Gemeenten zullen zelf de verantwoordelijkheid voor het begeleiden van jonge mensen moeten oppakken. (En dat doen ze ook). Maar dan komt een voor mij boeiende vraag: heb je in de gaten dat het verdwijnen van dat georganiseerde jeugdwerk met een negentiende-eeuwse structuur model staat voor een verandering van de manier waarop je zelf kerk bent? Of probeer je binnen de vertrouwde structuur te redden wat er te redden valt. Met het risico dat je te lang blijft doorgaan op een niet meer effectieve manier. Na de opheffing van de grote jeugdbond zijn een paar mensen nog enthousiast op kleinere schaal doorgegaan om verenigingen te ondersteunen, maar ook dit werk is tot stilstand gekomen.

Echtheid
Dat zo’n structuur verdwijnt heeft mede zijn oorzaken in de tijd waarin we leven. Ds. Slotman wijst op de waarde die in onze tijd gehecht wordt aan authenticiteit. Echtheid. Je komt er niet meer met het citeren van oude formuleringen van het geloof. Mensen van nu willen het zelf onder woorden brengen. In hetzelfde nummer brengt Moniek Mol (Praktijkcentrum) dat onder woorden, naar aanleiding van een onderzoek dat zij gedaan heeft onder jonge mensen. Zij sluit aan bij de conclusie van ds. Slotman: ‘help de jongeren, verander de kerk’. Kan het ook allemaal wat minder formeel en met wat meer ruimte voor bijvoorbeeld getuigenissen (in de lijn van psalm 66 voeg ik toe: ‘Kom en hoor wat ik wil vertellen, ieder die ontzag heeft voor God, hoor wat hij voor mij heeft gedaan’).
Je merkt het ook aan de manier waarop we binnen de GKv nu met de liturgische formulieren mogen omgaan: in het onderwijzend gedeelte kun je variëren; desnoods kun je het op een eigen manier onder woorden brengen. Dat gebeurt ook. Maar de aantekening was er wel bij: van het rituele gedeelte moet je afblijven.

Hoeveel blijft er van vroeger?
Dat laatste punt is een goed voorbeeld van waar we voor staan: wat is wezenlijk voor de manier waarop we kerk-zijn en wat kan er anno 2016/7 veranderen, zonder dat dit de kern raakt dat je samen lichaam van Christus bent. Die vraag geldt ook voor de manier waarop we het kerkverband in de praktijk vorm gegeven hebben. Ook daar staan we voor een kantelpunt. In het laatste nummer van Nader Bekeken wijst ds. Perry Storm erop dat er gemeenten zijn die bij voorbaat een uitspraak van het kerkverband naast zich neerleggen. Een aantal jaren geleden heb ik daar via het handboekje vragen over gesteld en daaruit kwam naar voren dat de loyaliteit aan het kerkverband op zijn zachts gezegd niet meer vanzelfsprekend is.
Er is een oude foto uit mijn geboorteplaats Enschede waarop het oude stadhuis nog aanwezig is, maar achter de gevel daarvan het nieuwe verrijst. Dat is onze situatie. Maar wat als er na de afbraak van het oude geen nieuw is? Het ervaren van een kantelpunt daagt iedereen uit om bezig te zijn met wat de kerk kerk maakt. In dit artikel ging het niet om een oordeel, ook niet over de cultuur van vandaag, maar om het gegeven dat we midden in een veranderingsproces zitten en dat we de kans moeten grijpen om in alle turbulentie de kern misschien wel opnieuw te ontdekken.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 10 december. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

The following two tabs change content below.

Jan Kuiper

Onderzoeker op Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18