Kun je met een tekst alle kanten op en is elke betekenis die je eraan hecht acceptabel? Dat is een indruk die je kunt krijgen in de discussie over modernere vormen van hermeneutiek. Ik geef mijn betekenis aan een tekst en daar blijf je van af. Postmodernisme ten top. Die kant willen we binnen de kerk niet op. Nu kan die relativerende benadering voor sommige teksten gelden. Maar ook in de algemene hermeneutiek die zich niet speciaal met de Bijbel bezig houdt, is het belangrijk om na te gaan met wat voor soort tekst je te maken hebt. Wat zegt dat over de omgang met de Bijbel?

Fosfaatwetgeving
Laten we een voorbeeld nemen dat veel mensen bezighoudt, maar dat kerkelijk in ieder geval niet beladen is: de fosfaatwetgeving van 2017. Ter verduidelijking: na het afschaffen van het melkquotum een paar jaar geleden is de Nederlandse veestapel enorm gegroeid. Zo sterk, dat we samen niet meer voldoen aan de Europese regelgeving. Dat vroeg om maatregelen. Iedereen die vee houdt, kan fosfaatrechten krijgen. En je kunt die berekenen. Op de website van de Rijksdienst voor ondernemend Nederland is daarover informatie te vinden. Het gaat om de kilo’s fosfaat die je per jaar via de mest van je dieren in het milieu mag laten belanden. Die hoeveelheid kilo’s kun je berekenen. Dat zijn je rechten. Meetbaar en objectief.
Aan de wetgeving daarover kun je diverse betekenissen hechten. De veehouder kan zich beknot voelen in zijn mogelijkheden. Misschien heeft hij net geïnvesteerd in moderne stallen en komt die investering er door de beperking niet uit. Zorgelijk. Zeker als je een bijzonder ras koeien houdt, waarvoor in de wetgeving nog geen ruimte gemaakt is.
De milieudeskundige kan blij zijn. Zo komt er minder fosfaat in het oppervlaktewater, is er minder kans op algengroei en kan de natuur zich misschien herstellen. Goed voor de biodiversiteit.
De consument heeft weer andere vagen: wat betekent dit voor de prijs van melk en vlees?
En politiek gezien kan de betekenis ook nogal verschillen. De een zal zeggen: typisch weer zo’n regel uit het Europa dat onze mogelijkheden beknot, terwijl de ander erop wijst dat het maar goed is dat Europa het algemeen belang in het oog houdt en bewaart voor nationaal egoïsme.
Waar het om gaat is dat de wettekst zowel een eigen betekenis heeft, die meetbaar is en objectief, maar tegelijk voor de diverse partijen een heel verschillende kleur kan krijgen. Dat maakt zo’n wettekst verschillend van bijvoorbeeld een gedicht. Wat de dichter ermee bedoelt is secundair ten opzichte van wat ik er in lees. Verschillende mensen hangen er een uiteenlopende betekenis aan.

De Bijbeltekst
Met bovenstaande heb ik niet de bedoeling dat je voor de Bijbel zou moeten kiezen uit het dilemma: wettekst of gedicht. Beide komen in de Bijbel voor, al moet je er gelijk bij zeggen dat een wettekst in Nederland heel anders opgesteld is dan die uit het boek Deuteronomium. Waar het om gaat: wat is nu de eigen aard van de Bijbelteksten en wat zegt dat over onze omgang ermee.
Het eerste dat je daarbij bedenkt is dat het in de Bijbel inderdaad om teksten gaat. We hebben een bonte verzameling van allerlei boeken, een hele bibliotheek met allerlei woorden, zinnen en samenhangen. Prof.dr. J. van Bruggen legde er jaren geleden al de nadruk op dat er geen specifieke bijbelse taal is. God gebruikt gewone talen van mensen om zich bekend te maken. En, voor wie erop let, elke bijbelschrijver heeft zijn eigen manier van zeggen. Johannes anders dan Lucas; Jesaja verschillend van Jeremia. Ook bij de psalmdichters vind je sporen van hun eigen persoonlijkheid: Asaf liep in de beleving van zijn geloof tegen andere dingen op dan David. In de Bijbeluitleg is er meer oog gekomen voor die verscheidenheid. Daardoor licht wat de boeken te zeggen hebben, meer op.
Maar wat maakt de Bijbel dan anders dan bijvoorbeeld een bloemlezing van de Nederlandse poëzie, zoals Gerrit Komrij die verzorgd heeft? Dit dat achter al die auteurs de grote Auteur verborgen zit: God zelf, die door zijn heilige Geest deze verzameling gegeven heeft. In de nieuwste bijdrage van Kampen over hermeneutiek1 komt dat naar voren. En de schrijvers wijzen erop dat hiermee de Bijbel een plek heeft in Gods plan om ons te redden.

Objectief en subjectief
Daarmee overstijgt de Bijbel de tegenstelling objectief-subjectief. Ter verduidelijking: objectief, mijn buurman heeft x kilo fosfaatrechten. Nou en. Subjectief: ik vind het laatste gedicht van Rikkert mooi. Een algemene waarheid tegenover mijn waarheid. De Bijbel heeft allebei en geen van beide alleen.
Allebei: het gaat om Gods heilshandelen in deze geschiedenis. Johannes legt er in zijn evangelie en in zijn brieven de nadruk op: het woord is mens geworden. Het heeft onder ons gewoond. Wij hebben het aangeraakt. Mijn geloof gaat terug op feiten. De Bijbel noemt die: Gods grote daden. Maar juist omdat het om heilsgeschiedenis gaat, kan het nooit objectief zijn. God wil je een plek geven in dat grote verhaal van Hem. Dat vindt een concentratie in Christus: Zijn leven wordt het mijne en dat van mij het Zijne. Ik zoek God en laat mij vinden door Hem. Zijn werk en mijn leven raken verstrengeld. Ik besef dat er hierbij nog veel vragen te stellen zijn over verhaal en feit in de Bijbel, maar zie tegelijk dat het in de Bijbel gaat over Gods grote verhaal over zijn heil waaraan Hij mij dele wil geven. Zonder die feitelijke achtergrond hangt mijn geloof in de lucht en zonder mijn geloof komen de gebeurtenissen niet tot leven in mij.

Het levende woord
Een klassieke uitdrukking hiervoor is: het levende woord. Het gaat terug op bijvoorbeeld de brief van Johannes. Daarin spreekt hij een aantal keren over het woord dat leven is. En bij ‘woord’ denkt hij zowel aan Christus die het woord is als aan de apostolische boodschap over Hem. Zo leer je Christus zelf kennen. Heel opvallend is wat hij zegt in 1 Johannes 2: 24-27. Dat gedeelte begint met: blijf bij wat je gehoord hebt. De apostolische prediking. En het eindigt met te wijzen op de ontvangen zalving. Dat laatste woord wijst op het werk van de Geest. Johannes laat woord en Geest niet in elkaar opgaan, maar verbindt ze wel met elkaar.
In de Heidelbergse catechismus vind je bijna een vast woordpaar daarover; woord en Geest. Hans Burger wijst er in de eerdergenoemde bundel op dat het in de hermeneutiek gaat over God die mensen betrekt bij de verlossing in Christus. God geeft geen informatie over zichzelf, maar spreekt ons in Zijn woord aan. Klassiek gereformeerd en in lijn met wat bijvoorbeeld Calvijn schreef over het woord van God.

Mondig
Als je zo de Bijbel benadert, doe je recht aan het eigen karakter van dit boek. En het maakt tegelijk duidelijk dat wij geen mensen van het boek zijn, maar dat het boek ons naar Christus leidt. En dat maakt vrij. Paulus wijst daarop in de brief aan de Galaten: keer niet terug naar de situatie onder het oude verbond.
Toch zie je daarin ook al dat God zijn volk wil leiden. Ik neem aan dat David op de hoogte was van de wetgeving van Mozes, samengevat in de tien woorden van het verbond. Toch vraagt hij:
Maak mij, HEER, met uw wegen vertrouwd,
leer mij uw paden te gaan.
Wijs mij de weg van uw waarheid en onderricht mij, (Psalm 25: 4,5a)
In de berijming 1773 en die van het liedboek 1973 is daar veelzeggend bijgevoegd: door uw woord en Geest. Ook onder het oude verbond ging het om het leren kennen van Gods weg aan de hand van wat de Heer zelf gezegd had en onder leiding van zijn Geest.

1. Ad de Bruijne en Hans Burger, Gereformeerde hermeneutiek vandaag, theologische perspectieven, Barneveld 2017. NB dit artikel is nog geen bespreking van het boek, enkele aspecten alleen worden aangestipt.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 29 juli 2017. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

The following two tabs change content below.

Jan Kuiper

Onderzoeker op Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18

Laatste berichten van Jan Kuiper (toon alles)