Samen met zijn kinderen brengt dominee Gerrit Timmermans folders rond in de wijk Helpman, de zuidelijkste wijk van Groningen. “Krantenlopen is een prima manier om Helpman te leren kennen”, zegt Timmermans. Sinds eind 2008 is hij predikant van de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt Groningen-Helpman die door vergrijzing steeds sneller leden verliest.

“Met gemeenteleden maakte ik kennis via kennismakingsbezoeken, met de buurt door mee te doen met buurt-activiteiten, het uitlaten van onze hond en door het rondbrengen van kranten en folders in de wijk. Zo kom ik erachter dat er veel allochtonen in de wijk wonen. Als gemeente hebben we, voor zover ik weet, geen contact met hen.”

De kerk vergrijst
De Groninger wijk Helpman is groot en uitgestrekt. Ze kent prachtige oude straten, wandelpaden rond vele vijvers en statige huizen met erkers en grote tuinen. Er is geen nieuwbouw, oude woningen worden gerenoveerd en oude flats worden veelal bewoond door allochtone Nederlanders. De wijk is oud geworden. Sinds 1934 huisvest Helpman ook de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt Groningen-Helpman. Ook deze kerk is in de loop der jaren veranderd en ouder geworden, net als de wijk. Meer dan de helft van de leden is ouder dan zestig jaar. “We komen mensen te kort in de kerk”, vertelt ouderling Gouke Zwarteveen (71). “We missen een middenkader. De maximumleeftijd voor ouderlingen is al verhoogd naar zeventig plus, anders kunnen we het ouderlingentekort niet oplossen.” Met pijn in het hart constateert Zwarteveen dat jaarlijks vele kerkleden de gemeente verlaten: “Vorig jaar werden we geconfronteerd met tien verhuizingen uit de wijk en zeven onttrekkingen van jonge mensen, die meestal lid worden van de Christelijke Gereformeerde Kerk of van de Vrije Baptisten. Bovendien zijn in 2008 zeven gemeenteleden overleden.”

Levensfasen
Wat kan de kerk Groningen-Helpman in haar ouderdom betekenen voor de wijk, in evangelisatie en missionair werk?
Kerken kennen levensfasen, net als mensen: van baby- en kindertijd naar een volwassen leven en een tijd van ouderdom. Theologen beschrijven deze kerkelijke levensfasen in het boek Levend lichaam. De levenscyclus van de kerk wordt hierin naast die van de mens gezet. Elke fase kent haar eigen kracht en problemen, elke fase vraagt een andere manier van leven en functioneren.

Theoloog De Roest schrijft in Levend Lichaam over de laatste levensfase van een oude kerk: ‘Actieve gelovigen zoeken meestal een geloofsgemeenschap waar ze zich thuis voelen, met leeftijdsgenoten, jongeren en kinderen. Een geloofsgemeenschap die vitaliteit uitstraalt. Daardoor vergrijst een gemeente met veel ouderen nog sneller: de oude generatie wordt niet vervangen, er zijn steeds minder vrijwilligers, het kerkbezoek neemt af en gemeenteleden worden steeds minder vaardig in het gebruik van de geloofstaal.’

Relationele evangelisatie
De leegloop van de kerk Groningen-Helpman heeft grote impact op het gemeenteleven en op het evangelisatiewerk. “We maken ons zorgen over de missionaire taak van onze gemeente”, zegt ouderling Zwarteveen. “De eenzijdige leeftijdsopbouw van Groningen-Helpman bemoeilijkt structurele evangelisatie.”

Relationele evangelisatie biedt wel goede kansen: “De festiviteiten ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van Groningen-Helpman stelden ons in staat onze buurtgenoten uit te nodigen voor een bezoek aan de kerk en daarvan maakten gelukkig velen gebruik”, vertelt Zwarteveen. “Gemeenteleden kwamen zo in contact met hun buurtgenoten en dat stellen we zeer op prijs.”

“God werkt door relaties, dat is mijn vaste overtuiging”, vervolgt Timmermans. “Zo heeft mijn zoon zich ontfermd over een aangereden hond. Sinds we regelmatig met de hond door de wijk wandelen, hebben we contact met vele hondenbezitters en hondenliefhebbers. We praten niet alleen over honden maar ook over diepere zaken. Eerlijkheid speelt in die gesprekken een belangrijke rol, dat waarderen mensen zeer.”

Ouderen krijgen veel kansen voor relationele evangelisatie. Ze waarderen het als ze aansluiting hebben bij jongeren en gezinnen met kinderen. Ook kunnen ze contact onderhouden met kerkverlaters. ‘Het is prachtig dat Christus jouw Zaligmaker is en blijft maar ik betreur het dat je dat niet samen met ons beleeft’, zei ouderling Zwarteveen onlangs nog tegen een jonge kerkverlater.

Ook kunnen ouderen contact onderhouden met hun kinderen en kleinkinderen, die steeds vaker niet meer in de kerk komen of niet meer geloven. Daarnaast bezoeken ouderen hun leeftijdgenoten die in tehuizen wonen te midden van niet-gelovigen. Vriendelijkheid en gastvrijheid, waar de eerste christenen om bekend stonden, bieden kansen voor evangelisatie.

Toekomst
Een oude kerk als Groningen-Helpman kan in de nabije toekomst de versnelde vergrijzing van de gemeente accepteren, waardoor ze op termijn mogelijk zal fuseren met de Gereformeerde
Kerk vrijgemaakt in Groningen-Zuid. De kerk van Groningen-Helpman zal dan verdwijnen.

Groningen-Helpman kan ook kiezen voor een doorstart van de gemeente. Ze kan op zoek gaan naar draagvlak en geld, een evangelist in dienst nemen, werken onder allochtonen en inzetten op verjonging van de gemeente. Het vraagt grote financiële offers van de leden, maar ook de bereidheid en wil om zo te veranderen dat de kerk Groningen-Helpman aantrekkelijk wordt voor nieuwe leden. Het vraagt geloof dat God voor die kerk een plek heeft in de wijk Helpman. Oude mensen gunnen zo de kerk nieuw leven.

_________________________

Groningen-Helpman:
De kerk van Groningen-Helpman werd opgericht in 1934. Tijdens de vrijmaking in 1944 halveerde het aantal leden (490). In de Tweede Wereldoorlog overleed de eerste predikant in Dachau. In 1966 waren meer dan twaalfhonderd mensen lid.
Door de bouw van nieuwe Groningse wijken als Selwerd en Paddenpoel verlieten veel starters en jonge gezinnen de wijk waardoor ook de kerk leegliep en vergrijsde.
In 2007 telde de gemeente nog 260 adressen met 352 leden, waarvan 63 doopleden.

Kenmerk kerk Groningen-Helpman:
“‘Trouw’ is het kenmerk van de gemeente Groningen-Helpman”, vindt dominee Gerrit Timmermans. Gemeentelid mevrouw Boekema (83) beaamt dit. “We zijn een gemeente met oude mensen, waaronder ikzelf. De meeste gemeenteleden kennen elkaar al zo’n twintig jaar, we weten wanneer iemand iets overkomt of meemaakt. Ik heb veel fijne contacten in de kerk.”

In welke levensfase bevindt Groningen-Helpman zich?
“Ik ga voor revitalisering, voor een doorstart”, zegt dominee Gerrit Timmermans beslist. “Maar een sluiting en fusie met Groningen-Zuid zit er ook wel in, als ik eerlijk ben.” Ouderling Zwarteveen stelt vast dat er al voorzichtig gesprekken plaatsvinden met de kerk van Groningen-Zuid. “Persoonlijk zie ik een eventuele fusie met Zuid ook als een doorstart van Helpman om zodoende met meer mankracht onze missionaire taak beter te kunnen aanpakken.”

Gemeentelid mevrouw Boekema reageert ook: “We bevinden ons nog in de continuïteit, denk ik. Maar we gaan ooit sluiten, misschien wel binnen tien jaar.” Ook zij vertelt over de gesprekken die plaatsvinden met Groningen-Zuid en de gezamenlijke kerkdiensten. “Daarnaast gaan kinderen uit Helpman en Zuid naar gezamenlijke catechisaties, bij gebrek aan kinderen in Helpman.”