“De gemeente viert de zondag als dag van Christus’ opstanding. De kerkenraad roept de gemeente daarvoor samen in openbare kerkdiensten, als regel twee maal per zondag.” Zo luidt artikel C36.1 van de herziene kerkorde binnen de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. In dit artikel wil ik aandacht vragen voor de woorden: als regel. Enerzijds zit daar de erkenning in dat in een aantal kerken de praktijk is dat er maar een dienst per zondag belegd wordt. Anderzijds verandert hiermee ook de discussie over de tweede kerkdienst ingrijpend. Wie ‘als regel’ twee diensten per zondag wil zien, erkent hiermee ook dat het anders kan, dat er goede uitzonderingen op de regel kunnen zijn.

Argumenten
Een van de argumenten die jarenlang in gebruik was, hoor je dan ook bijna niet meer: “de kerkenraad roept” klinkt stoer, maar is als je niet meer zegt, te formeel. Er zijn ook kerkgenootschappen waarin de kerkenraad drie keer per zondag roept en dat vonden we toch teveel van het goede. Het gaat om het verhaal achter het roepen: waarom die twee keer. Een van de argumenten geeft de kerkorde al weer, in artikel C37.3: Een van de zondagse kerkdiensten is doorgaans een leerdienst waarin aan de hand van de belijdenis van de kerk onderwijs wordt gegeven in de christelijke leer.” Je proeft hierin de achtergrond van het ontstaan van de tweede dienst: in de tijd van de zestiende-eeuwse kerkreformatie stuitten de kerken op een ontstellend gebrek aan kennis bij de kerkleden en kwam de tweede kerkdienst op, als een soort openbare catechisatie. Maar je hoort ook in dit artikel de vraag naar het waarom naar voren komen: doorgaans wordt een gedeelte van de leer van de kerk behandeld. Niet altijd dus. Ook hier weer de noodzaak om met elkaar in gesprek te gaan en in ieder geval ook de uitdaging aan kerken die besluiten voortaan maar een dienst per zondag te beleggen, om op een andere manier inhoud te geven aan het onderwijs in de christelijke leer. Dat geldt dan ook voor de kerken waar een kleine minderheid ’s middags wel aanwezig is, maar een meerderheid inmiddels liever naar de groene kathedraal gaat. (In Groningen de naam voor het stadion de Euroborg en elders gewoon het bos.)

De natuur en de leer
Een van de achtergronden voor het kwijnende bezoek aan de middagdienst is, vermoed ik, de ervaring van veel mensen dat het zo druk geworden is in het leven: je hebt het weekend nodig om bij te komen. Nu sprak ik laatst een medicus, van wie ik geen flauw idee heb wat hij ‘s zondags doet, en die merkte op dat je dan niet goed omgaat met je energiebalans. Als het goed is, put je werk je niet zo uit dat je ’s avonds en in het weekend tot niets meer in staat bent. Toegepast op de kerkgang betekent dit: als je geen fut hebt voor deze zondagse activiteiten, heb je een probleem. En soms is dat in de maatschappij van nu ook zo, als mensen met een gezondheidsprobleem bijvoorbeeld maar door moeten gaan. En voor velen is er niet alleen werk, maar zijn het de bijkomende activiteiten die je leegzuigen. De dingen die je van jezelf moet. Je imago op facebook of een van de andere sociale media bijvoorbeeld. Het halen en brengen van de kinderen naar de talloze activiteiten die er tegenwoordig ook voor hen bij horen. En dat maakt dat de kerkordelijke term ‘als regel’ niet alleen voor kerkenraden naar voren komt, maar ook voor kerkleden. En ik vermoed dan deze uitdrukking al lang niet meer de vlag is die de lading dekt: ‘als regel’ veronderstelt dat zeg maar 90% deze praktijk volgt, en een kleine minderheid niet. Als de helft komt, zijn veel kerkenraden allang blij. Mensen gaan hun eigen weg. En kerkenraden volgen, door middagdiensten te combineren, al dan niet in samenwerking met Nederlands Gereformeerde Kerken of Christelijke Gereformeerde Kerken, of.. (Mooi dat je elkaar vindt, overigens.) In feite geef je dan als kerkenraden het signaal dat de middagdienst iets is voor liefhebbers.

Anders geloven
Laten we even aannemen dat het argument ‘te druk’ alleen maar aanleiding is tot zelfbeproeving. Het roept immers de vraag op welke plek kerkgang inneemt op je prioriteitenlijstje. Welke andere dingen laat je voorgaan? ( Zie hierboven de erkenning dat er metterdaad veel mensen knel zitten en dat er nog steeds sprake kan zijn van slaafse arbeid, ook in Nederland van 2016). Dan nog kun je veel mensen spreken die vol zijn van het evangelie, beslist niet als ‘randleden’ aangeduid kunnen worden, zich op tal van manieren inzetten vanuit hun geloof en toch maar een keer per zondag naar de kerk gaan. Kerkgang alleen is niet langer een meetlat voor meelevendheid in de gemeente. (Dat was het eerder ook niet, maar het leek er wel eens op).
Het levert wel nieuwe discussie op. Je kon zeg maar twintig jaar geleden nog wel de vraag oproepen hoe eenmalige kerkgang zich verhoudt met avondmaalsviering (in het oude formulier worden mensen gewaarschuwd die de kerkdienst niet trouw bezoeken) maar nu zal de vraag opkomen of zo iemand, op tal kan staan voor ouderling of diaken. Hij is een oprecht christen, een voorbeeld voor velen, maar… Het automatisme is verdwenen en het extra criterium boven de Bijbelse staat onder druk. Is dat een ramp of een zegen?

Omslag
Als ik het bovenstaande nog eens doorlees, proef ik bij mezelf heimwee naar de tijd van de goed gevulde middagdiensten, toen je alleen ouders van kleine kinderen miste. En ik denk dat er nog steeds goede argumenten zijn voor de middagdienst. Maar ik merk ook dat het herhalen ervan alleen niet voldoende is en dat het nodig is om elkaar recht in de ogen te kijken: wat houdt het in dat we als gemeente op de dag van Christus’ opstanding bij elkaar komen? Om die kern gaat het. En ik hoor ook van gemeentes die het gesprek op dat niveau met elkaar voeren.

Dit artikel is gepubliceerd in de GEREFORMEERDE KERKBODE van Groningen, Fryslan en Drenthe van 25 juni. Voor abonnementen of informatie: Stuur een mail naar kerkbode@scholma.nl

The following two tabs change content below.

Jan Kuiper

Onderzoeker op Praktijkcentrum
Als eindredacteur verantwoordelijk voor artikelen voor werkers in de kerk. Wil hiermee een brug slaan van de bijbel naar de praktijk. Brengt hiervoor zijn ervaring als predikant in en zijn ervaring in projectmanagement. Heeft graag zicht op het grotere geheel. Schrijft het kerkelijk jaaroverzicht voor Handboek Gereformeerde Kerken. Mail of bel (038) 42 555 18